देशात दररोज कुठून ना कुठून खाद्यपदार्थांमध्ये भेसळीच्या बातम्या येत असतात. नुकतेच मध्य प्रदेशातील इंदूर (सियागंज) येथे अन्न सुरक्षा विभाग आणि जिल्हा प्रशासनाच्या पथकाने छापा टाकून 900 किलो भेसळयुक्त बडीशेप जप्त केली. तपासणीदरम्यान बडीशेपमध्ये कृत्रिम रंगाची भेसळ असल्याचे संकेत मिळाले. प्रशासनाने घटनास्थळी गोदाम सील करून नमुने तपासणीसाठी पाठवले आणि दोषींवर कठोर कारवाई करण्याची ग्वाही दिली. आपण आपले अन्न स्वादिष्ट बनवण्यासाठी आणि नैसर्गिक माउथ फ्रेशनर म्हणून दररोज बडीशेप वापरतो. अशा परिस्थितीत प्रश्न पडतो की आपणही भेसळयुक्त बडीशेपचे सेवन तर करत नाही आहोत ना. त्यामुळे खरी आणि भेसळयुक्त बडीशेपमधील फरक समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. तर चला, आज कामाची बातमी मध्ये आपण भेसळयुक्त बडीशेपबद्दल सविस्तर चर्चा करू. तसेच जाणून घेऊया की- तज्ज्ञ: डॉ. अनु अग्रवाल, पोषणतज्ज्ञ आणि ‘वनडाएटटुडे’ च्या संस्थापक प्रश्न- बडीशेपमध्ये कोणत्या गोष्टींची भेसळ केली जाते? उत्तर- भेसळ करणारे बडीशेपची चमक वाढवण्यासाठी सहसा कृत्रिम हिरव्या रंगाची भेसळ करतात. यामुळे बडीशेप अधिक ताजी आणि आकर्षक दिसते. याशिवाय, जुनी किंवा खराब बडीशेप नवीन दिसण्यासाठी त्यातही रंग मिसळतात. काही प्रकरणांमध्ये, वजन वाढवण्यासाठी धूळ, वाळू किंवा इतर स्वस्त बिया देखील मिसळल्या जातात. प्रश्न- भेसळयुक्त बडीशेप खाल्ल्याने कोणत्या प्रकारच्या आरोग्याच्या समस्या उद्भवू शकतात? उत्तर- भेसळयुक्त बडीशेपमध्ये असलेले कृत्रिम रंग आणि रसायने शरीरावर हळूहळू वाईट परिणाम करू शकतात. दीर्घकाळ याच्या सेवनाने पचनाच्या समस्यांपासून ते यकृताच्या समस्यांपर्यंत उद्भवू शकतात. हे खाली दिलेल्या ग्राफिकमधून समजून घ्या- प्रश्न- घरी भेसळयुक्त बडीशेप कशी ओळखायची? उत्तर- काही सोप्या घरगुती पद्धतींनी घरी बडीशेपची शुद्धता ओळखता येते. हे खाली दिलेल्या ग्राफिकमधून समजून घ्या- प्रश्न- ऑरगॅनिक बडीशेपची काय ओळख आहे? उत्तर- ऑरगॅनिक बडीशेपमध्ये कोणत्याही प्रकारचे रसायन, कृत्रिम रंग किंवा पॉलिश वापरले जात नाही. काही सोप्या संकेतांवरून ती ओळखता येते. जसे की- प्रश्न- बडीशेपचा वापर कोणत्या पदार्थांमध्ये केला जातो? उत्तर- चव आणि आरोग्यासाठी दोन्हीसाठी मोठ्या प्रमाणावर बडीशेपचा वापर केला जातो. जसे की- प्रश्न- बाजारातून बडीशेप खरेदी करताना कोणत्या गोष्टी लक्षात ठेवाव्यात? उत्तर- आपण अनेकदा बाजारातून न तपासता बडीशेप खरेदी करतो. अशा परिस्थितीत, आपल्याला अनेकदा भेसळयुक्त बडीशेप देखील मिळू शकते. त्यामुळे बडीशेप खरेदी करताना काही गोष्टींची विशेष काळजी घ्यावी. हे खाली दिलेल्या ग्राफिकमधून समजून घ्या- प्रश्न- बडीशेप साठवण्याचा योग्य मार्ग कोणता आहे? उत्तर- बडीशेप दीर्घकाळ सुरक्षित आणि सुवासिक ठेवण्यासाठी, ती पूर्णपणे कोरड्या, स्वच्छ आणि हवाबंद डब्यात साठवा. डबा आर्द्रता, सूर्यप्रकाश आणि उष्णतेपासून दूर, थंड व कोरड्या जागी ठेवा. असे करणे आवश्यक आहे कारण आर्द्रतेमुळे बडीशेप खराब होऊ शकते. तिला बुरशी लागू शकते. बडीशेप गॅस शेगडीजवळ ठेवू नका. डब्यातून काढल्यानंतर ती उघडी सोडू नका, जेणेकरून तिचा सुगंध आणि गुणवत्ता टिकून राहील. तसेच, खूप दिवसांपासून ठेवलेली बडीशेप वापरू नका. प्रश्न- कोणत्याही खाद्यपदार्थातील भेसळीची तक्रार कुठे आणि कशी करू शकता? उत्तर- तुम्ही फूड सेफ्टी अँड स्टँडर्ड्स अथॉरिटी ऑफ इंडिया (FSSAI) च्या टोल-फ्री नंबर 1800-11-2100 वर कॉल करून तक्रार करू शकता. तसेच, ‘फूड सेफ्टी कनेक्ट’ ॲपद्वारेही ऑनलाइन तक्रार नोंदवू शकता. तक्रार करताना दुकानाचे नाव, पत्ता, खाद्यपदार्थाची माहिती आणि बिल किंवा फोटो यांसारखी माहिती असणे आवश्यक आहे. याव्यतिरिक्त, तुम्ही तुमच्या जिल्ह्यातील फूड सेफ्टी ऑफिसर किंवा जिल्हा प्रशासनाकडे थेट तक्रार करू शकता. ग्राहक हेल्पलाइन 1915 किंवा consumerhelpline.gov.in वरही तक्रार नोंदवता येते. प्रश्न- खाद्यपदार्थात भेसळ आढळल्यास काय कारवाई होऊ शकते? उत्तर- यासाठी ‘फूड सेफ्टी अँड स्टँडर्ड्स ॲक्ट, 2006’ अंतर्गत कठोर कारवाई केली जाते. दोषी आढळल्यास मोठा दंड लागतो आणि परवाना रद्द केला जाऊ शकतो. गंभीर प्रकरणांमध्ये तुरुंगवासही होऊ शकतो. जर भेसळयुक्त अन्नामुळे कोणाच्या आरोग्याला हानी पोहोचत असेल तर शिक्षा आणि दंडाची रक्कम आणखी वाढते. याशिवाय भेसळयुक्त माल जप्त करून नष्ट केला जातो आणि संबंधित दुकान किंवा गोदाम सील देखील केले जाऊ शकते.