अलीकडेच यूपीच्या अलीगढमध्ये गॅस गिझरमुळे बाथरूममध्ये गुदमरून एका 12 वर्षीय मुलीचा मृत्यू झाला. तर देवरिया जिल्ह्यात गिझरचा प्लग लावताना विजेचा धक्का लागून एका महिलेचा जीव गेला. हिवाळ्यात अशा घटना अनेकदा ऐकायला मिळतात. खरं तर, थंडीच्या दिवसांत लोक गरम पाण्याने आंघोळ करण्यासाठी गिझरचा खूप वापर करतात, कारण ते पाणी खूप लवकर गरम करते. मात्र, त्याच्या वापरामध्ये थोडीसा निष्काळजीपणाही जीवघेणा ठरू शकतो. अशा परिस्थितीत गिझर वापरण्याच्या सुरक्षितता टिप्सबद्दल जाणून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. तर चला, आजच्या कामाच्या बातमी मध्ये आपण गिझरच्या सुरक्षितता टिप्सबद्दल बोलू. त्याचबरोबर जाणून घेऊया की- तज्ज्ञ: शशिकांत उपाध्याय, पॉवर इलेक्ट्रॉनिक्स अभियंता, अहमदाबाद प्रश्न- गिझर काय आहे आणि ते कसे काम करते? उत्तर- हे वीज आणि गॅसच्या मदतीने पाणी गरम करणारे एक उपकरण आहे. यात असलेले हीटिंग एलिमेंट किंवा गॅस बर्नर पाणी थेट गरम करतात, तर थर्मोस्टॅट तापमान नियंत्रित करतो. एकूणच, हे थंड पाणी सुरक्षित तापमानावर गरम करून आंघोळीसाठी आणि घरगुती कामांसाठी उपलब्ध करून देते. प्रश्न- गिझर किती प्रकारचे असतात? उत्तर- गिझर मुख्यत्वे तीन प्रकारचे असतात. स्टोरेज गिझर यात पाणी टाकीत जमा होऊन हळूहळू गरम होते. थर्मोस्टॅट निश्चित तापमानावर (40°C–55°C) पोहोचताच हीटिंग बंद करतो. शॉवर किंवा नळ चालू केल्यावर गरम पाणी बाहेर येते. इन्स्टंट गिझर यात टाकी नसते. तुम्ही गिझर चालू करताच, हीटिंग कॉइल लगेच पाणी गरम करते. यासाठी प्रतीक्षा करावी लागत नाही. गॅस गिझर हे गॅस (LPG/PNG) वर चालते. नळ उघडताच सेन्सरला पाण्याचा प्रवाह जाणवतो. गॅस बर्नर आपोआप पेट घेतो. बर्नरच्या ज्योतीने हीट एक्सचेंजर गरम होतो. पाणी एक्सचेंजरमधून जाताना गरम होऊन बाहेर येते. गॅस गिझरमध्ये वायुवीजन खूप महत्त्वाचे असते, अन्यथा धोकादायक वायूमुळे श्वास गुदमरू शकतो. प्रश्न- गॅस गिझरमुळे मुलीचा मृत्यू कसा झाला? उत्तर- जेव्हा गॅस गिझर बंद किंवा कमी वायुवीजन असलेल्या बाथरूममध्ये चालतो, तेव्हा गॅस पूर्णपणे जळत नाही आणि विषारी वायू कार्बन मोनोऑक्साइड (CO) बनून खोलीत पसरू लागतो. हा वायू रंगहीन आणि गंधहीन असतो. त्यामुळे तो श्वासासोबत आत घेत आहे हे कोणालाही कळत नाही. काही मिनिटांतच हा वायू चक्कर येणे, अशक्तपणा, बेशुद्धी, मेंदूमध्ये ऑक्सिजनची कमतरता आणि गंभीर स्थितीत श्वास थांबणे यांसारख्या समस्या निर्माण करतो. या प्रकरणात, मुलगी बाथरूममध्ये एकटी होती आणि गॅस गिझर चालू होता, ज्यामुळे CO वायू हळूहळू जमा झाला. ऑक्सिजन कमी झाल्यामुळे ती बेशुद्ध झाली आणि तिचा श्वास थांबला. म्हणजेच, बंद बाथरूममध्ये कार्बन मोनोऑक्साइड जमा होणे आणि ऑक्सिजनची कमतरता हेच मुलीच्या मृत्यूचे मुख्य कारण होते. प्रश्न- गिझर वापरण्याचे संभाव्य धोके काय आहेत? उत्तर- गिझर वापरताना थोडीशी निष्काळजीपणा अनेक मोठ्या धोक्यांना आमंत्रण देऊ शकते. खाली दिलेल्या ग्राफिकमधून ते समजून घ्या- प्रश्न- घरात गॅस गिझर असल्यास कोणती खबरदारी घेणे आवश्यक आहे? उत्तर- यासाठी काही गोष्टींची विशेष काळजी घ्या. जसे की- प्रश्न- गिझर असलेल्या बाथरूममध्ये कोणत्या चुका कधीही करू नयेत? उत्तर- बाथरूममधील छोट्या-छोट्या निष्काळजीपणा देखील मोठा धोका निर्माण करू शकतात. त्यामुळे काही मूलभूत गोष्टी लक्षात ठेवा. जसे की- प्रश्न- घरात गिझर बसवताना कोणत्या गोष्टींची काळजी घ्यावी? उत्तर- घरात गिझर बसवताना काही गोष्टींची काळजी घेणे आवश्यक आहे. यामुळे सुरक्षा आणि कार्यक्षमता दोन्ही टिकून राहतात. जसे की- प्रश्न- घरात इलेक्ट्रिक गिझर की गॅस गिझर बसवणे अधिक चांगले आहे? उत्तर- सामान्यतः घरांसाठी इलेक्ट्रिक गिझर अधिक सुरक्षित आणि सोयीस्कर मानला जातो. इलेक्ट्रिक गिझर बसवणे देखील सोपे आहे. गॅस गिझर किफायतशीर असला तरी, त्यासाठी वायुवीजन आणि अतिरिक्त सावधगिरी आवश्यक आहे. जर बाथरूममध्ये वायुवीजन कमी असेल, तर गॅस गिझर अजिबात लावू नका. प्रश्न- गीझर वापरताना कोणत्या प्रकारची खबरदारी घ्यावी? उत्तर- गीझरचा योग्य वापर सुरक्षितता, वीज बचत आणि दीर्घकाळ कार्यक्षमता सुनिश्चित करतो. म्हणून, वापरण्यापूर्वी आणि नंतर काही मूलभूत गोष्टी लक्षात ठेवणे खूप महत्त्वाचे आहे. हे खालील ग्राफिकमधून समजून घ्या- प्रश्न- कोणत्या लक्षणांवरून ओळखावे की गीझरला सर्व्हिसिंगची गरज आहे? उत्तर- जर गीझरची वेळेवर सर्व्हिसिंग केली नाही तर त्याची कार्यक्षमता कमी होऊ लागते. काही अशी चिन्हे आहेत, जी सांगतात की गीझरला सर्व्हिसिंगची गरज आहे. हे खालील ग्राफिकमधून समजून घ्या- प्रश्न- गीझरची सर्व्हिसिंग किती दिवसांनी करावी? उत्तर- साधारणपणे गीझरची सर्व्हिसिंग 6–12 महिन्यांतून एकदा तरी नक्की करावी. यामुळे हीटिंग एलिमेंट, टाकी आणि सेफ्टी सिस्टीम चांगल्या स्थितीत राहतात आणि गीझर सुरक्षित व प्रभावीपणे काम करतो. प्रश्न- गीझरला कोणत्या तापमानावर सेट करावे? उत्तर- गीझर नेहमी 40°C ते 55°C दरम्यान सेट करणे सुरक्षित असते. हे रोजच्या कामांसाठी आणि अंघोळीसाठी अगदी योग्य तसेच मुलांसाठीही सुरक्षित आहे. यात पुरेसे गरम पाणी मिळते. याला जास्त तापमानावर ठेवल्यास भाजण्याचा धोका वाढतो आणि वीजही जास्त खर्च होते.