थंडीची चाहूल लागताच लोकांना डोळ्यांची जळजळ, थकवा यांसारख्या समस्या जाणवू लागतात. खरं तर, थंड हवा आणि तापमानातील सततच्या चढ-उतारामुळे डोळ्यांतील ओलावा कमी होतो. नुकत्याच झालेल्या 43व्या युरोपियन सोसायटी ऑफ कॅटरेक्ट अँड रिफ्रॅक्टिव्ह सर्जन्स (ESCRS) च्या काँग्रेसमध्ये एक अभ्यास सादर करण्यात आला. यानुसार, अमेरिका आणि युरोपमध्ये 50% पेक्षा जास्त लोक 'ड्राय आय' (कोरड्या डोळ्यांच्या) समस्येने त्रस्त आहेत. भारतातही परिस्थिती जवळपास अशीच आहे. प्रदूषण, स्क्रीन टाइम आणि एसीच्या जास्त वापरामुळे येथे 'ड्राय आय'ची समस्या वेगाने वाढत आहे आणि हिवाळ्यात ही समस्या आणखी वाढते. त्यामुळे आजच्या कामाच्या बातमीत आपण जाणून घेऊया की- • हिवाळ्यात डोळ्यांच्या सामान्य समस्या कोणत्या आहेत? • सामान्य डोळ्यांच्या समस्यांपासून कसे वाचाल? • निरोगी डोळ्यांसाठी काय खावे? तज्ज्ञ: डॉ. दिग्विजय सिंह, सल्लागार, नेत्ररोग विभाग, धर्मशिला नारायणा सुपर स्पेशालिटी हॉस्पिटल, दिल्ली प्रश्न- हिवाळ्यात डोळ्यांच्या कोणत्या समस्या उद्भवतात? उत्तर- हिवाळ्यात हवेतील कमी आर्द्रता आणि थंडीमुळे डोळे लवकर कोरडे होतात, ज्यामुळे जळजळ, लालसरपणा आणि कोरड्या डोळ्यांची समस्या वाढते. या हंगामात पिंक आय (डोळे येणे) सारखे संक्रमण देखील सामान्य आहे, कारण विषाणू आणि जीवाणू सहज पसरतात.थंडीच्या दिवसात घरातील पलंग आणि पडद्यांमध्ये धूळीसोबत जीवाणू वाढतात. धूळीमुळे बुरशी वाढण्याचा धोकाही जास्त असतो. यामुळे हिवाळ्यातील ॲलर्जीमुळे खाज सुटणे आणि सर्दी यांसारख्या समस्या उद्भवतात. या समस्या सविस्तरपणे समजून घेऊया. 1. कोरडे डोळे (ड्राय आय) हिवाळ्यात हवेतील कमी आर्द्रता आणि थंड तापमान डोळ्यांतील ओलावा शोषून घेतात. यामुळे डोळ्यांची वरची त्वचा कोरडी होऊन जळजळ, लालसरपणा आणि सूज येऊ लागते. याकडे वेळेवर लक्ष न दिल्यास डोळ्यांना नुकसानही होऊ शकते. 2. डोळ्यांचे संक्रमण थंड आणि कोरड्या हवामानामुळे हिवाळ्यात डोळ्यांचे संक्रमण सामान्य आहे. हे संक्रमण अनेकदा व्हायरस किंवा बॅक्टेरियामुळे होऊ शकते. यामुळे डोळ्यांना लालसरपणा, सूज आणि पाणी येण्यासारख्या समस्या उद्भवू शकतात. 3. हिवाळ्यातील ॲलर्जी हिवाळ्यात डोळ्यांची ॲलर्जी सामान्यतः घरातील धूळ माइट्स (धुळीतील बॅक्टेरिया) आणि डस्ट मोल्ड (धूळात वाढणारे बुरशी) मुळे होते. घराबाहेरच्या प्रदूषणामुळे डोळ्यांना लालसरपणा, खाज सुटणे, पाणी येणे आणि पापण्यांना सूज येणे यांसारख्या समस्या उद्भवू शकतात. प्रश्न- कोणत्या लहान-लहान चुकांमुळे डोळ्यांना नुकसान होते? उत्तर- हिवाळ्यात डोळ्यांच्या समस्या आपल्या रोजच्या छोट्या-छोट्या चुकांमुळे वाढतात. सर्व चुका ग्राफिक्समध्ये पाहा- आता आपण याबद्दल सविस्तर समजून घेऊया UV प्रोटेक्शन चष्मा न घालणे हिवाळ्यात लोक अनेकदा असे मानतात की, सूर्यप्रकाश कमी असल्यामुळे यूव्ही प्रोटेक्शनची गरज नाही. पण, थंड हवामानात यूव्ही किरणे कमी होत नाहीत. उलट, बर्फ, धुके आणि दव त्यांना अधिक परावर्तित करतात, ज्यामुळे डोळ्यांवर दुप्पट परिणाम होतो. त्यामुळे दिवसा यूव्ही प्रोटेक्टेड चष्मा घालूनच बाहेर पडा. डोळे चोळणे हिवाळ्यात डोळे जास्त कोरडे होतात, खाज सुटते आणि लोक नकळतपणे वारंवार डोळे चोळतात. या काळात ते आपले हातही स्वच्छ करत नाहीत. यामुळे दोन मोठ्या समस्या उद्भवू शकतात. पाणी कमी पिणे हिवाळ्यात तहान कमी लागते. तहान लागल्याचे जाणवत नसल्यामुळे लोक पाणी कमी पितात, पण याचा थेट परिणाम डोळ्यांवर होतो. शरीर डिहायड्रेट झाल्यावर अश्रू कमी तयार होतात, ज्यामुळे डोळे कोरडे होणे (ड्राय आय), जळजळ, टोचणे आणि अस्पष्ट दिसण्याची समस्या उद्भवते. थेट उष्णता स्त्रोतासमोर बसणे हीटर, ब्लोअर, कार हीटर आणि फायरप्लेसची थेट गरम हवा डोळ्यांतील ओलावा वेगाने सुकवते. गरम हवा डोळ्यांतील अश्रू तयार करणाऱ्या पडद्याला लवकर कोरडे करते, ज्यामुळे डोळे कोरडे होण्याची (ड्राय आय) लक्षणे अनेक पटींनी वाढतात. स्क्रीन टाइम वाढणे हिवाळ्यात लोक बहुतेक वेळ घरामध्ये घालवतात, ज्यामुळे स्क्रीन टाइम वाढतो. जास्त वेळ स्क्रीन पाहिल्याने डोळ्यांची उघडझाप कमी होते आणि कमी उघडझापीमुळे डोळे कोरडे होण्याची समस्या वाढते. प्रश्न- डोळ्यांच्या संरक्षणासाठी काय करावे? उत्तर- हिवाळ्यात डोळ्यांच्या समस्या कोणत्या कारणांमुळे उद्भवतात हे आपल्याला आधी पाहावे लागेल. जसे की, थंड हवा, हवेतील कमी आर्द्रता आणि हीटरच्या गरम हवेमुळे समस्या वाढत आहेत. त्यामुळे यापासून वाचण्यासाठी घरात ह्युमिडिफायर वापरा, ब्लोअर किंवा हीटरच्या अगदी समोर बसू नका, दिवसभर पुरेसे पाणी प्या आणि थंड-मोकळ्या हवेत जास्त वेळ बाहेर राहू नका. चष्मा/सनग्लास घाला तीव्र-थंड हवा थेट डोळ्यांवर लागल्यास डोळ्यांतील ओलावा वेगाने कमी होतो. यासाठी सनग्लास किंवा चष्मा वापरा, हे हवा अडवून डोळ्यांमध्ये ओलावा टिकवून ठेवतात. ह्युमिडिफायरचा वापर करा घरात हीटर चालू असल्यामुळे हवा कोरडी होते. अशा परिस्थितीत ह्युमिडिफायर ओलावा टिकवून ठेवण्यास मदत करतो. पाणी पीत रहा थंडीच्या दिवसांत कमी तहान लागत असली तरी, शरीर आणि डोळ्यांना पाण्याची गरज इतर ऋतूंइतकीच असते. त्यामुळे थंडीतही दिवसभरात 6–8 ग्लास पाणी पिणे आवश्यक आहे, जरी तहान लागली नसली तरी. हर्बल टी, सूप आणि नारळ पाणी शरीरातील आर्द्रता टिकवून ठेवण्यास मदत करतात. लुब्रिकेटिंग आय ड्रॉप्सचा वापर करा आर्टिफिशियल टियर्स त्वरित ओलावा देऊन डोळ्यांचा कोरडेपणा कमी करतात. अशा परिस्थितीत दिवसातून 2–3 वेळा लुब्रिकेटिंग आय ड्रॉप्स वापरल्याने डोळ्यांना आराम मिळतो. जळजळ कमी होते आणि ओलावा टिकून राहतो. 20-20-20 नियम पाळा डोळ्यांना आराम देण्यासाठी दर 20 मिनिटांनी, 20 सेकंदांसाठी, 20 फूट दूर असलेल्या एखाद्या वस्तूकडे पहा. यामुळे डोळ्यांच्या स्नायूंना आराम मिळतो आणि कोरडेपणा कमी होतो. हात स्वच्छ ठेवा हात घाणेरडे असल्यास डोळ्यांमध्ये बॅक्टेरिया किंवा व्हायरस पोहोचू शकतात. हिवाळ्यात हा धोका आणखी वाढतो. त्यामुळे हात वारंवार धुणे हे डोळे सुरक्षित ठेवण्याचा सर्वात सोपा आणि प्रभावी मार्ग आहे. डोळे चोळणे टाळा डोळे चोळल्याने कोरडेपणा, लालसरपणा आणि जळजळ आणखी वाढते. जर खाज येत असेल तर चोळण्याऐवजी आय ड्रॉप्स वापरा किंवा हलकी गरम शेक द्या. स्क्रीनपासून ब्रेक घ्या दीर्घकाळ मोबाईल, लॅपटॉप किंवा टीव्ही पाहिल्याने डोळ्यांवर ताण वाढतो. डोळे सतत स्क्रीनवर खिळलेले राहिल्याने थकवा, जळजळ आणि कोरडेपणा वाढतो. कामाच्या दरम्यान स्क्रीनपासून छोटे-छोटे ब्रेक घेतल्याने डोळ्यांना आराम मिळतो आणि ताण कमी होतो. गरम हवेपासून डोळ्यांचे संरक्षण करा जर खोलीत हीटर किंवा ब्लोअर चालू असेल तर गरम हवा थेट चेहऱ्यावर किंवा डोळ्यांवर लागणार नाही याची काळजी घ्या. यासाठी हीटरची दिशा चेहऱ्यापासून थोडी बदलून ठेवा. प्रश्न- हिवाळ्यात डोळ्यांच्या संरक्षणासाठी काय खावे? उत्तर- हिवाळ्यात कोरडेपणा, जळजळ आणि डोळ्यांचा थकवा वाढतो. अशा परिस्थितीत ओमेगा-3 फॅटी ऍसिडस्, जीवनसत्त्वे A, C, E आणि अँटीऑक्सिडंट्सने समृद्ध अन्न डोळ्यांना पोषण देते आणि त्यांना संपूर्ण हंगामात निरोगी, सक्रिय आणि सुरक्षित ठेवते. हिवाळ्यात डोळ्यांच्या संरक्षणाशी संबंधित सामान्य प्रश्न आणि उत्तरे प्रश्न- लहान मुलांनाही हिवाळ्यात कोरड्या डोळ्यांची किंवा ऍलर्जीची समस्या येते का? उत्तर- होय, मुलांना धूळ आणि कोरड्या हवेचा जास्त त्रास होतो आणि ते अनेकदा डोळे चोळतात, ज्यामुळे संसर्गाचा धोका वाढतो. प्रश्न- कॉन्टॅक्ट लेन्स हिवाळ्यात जास्त हानिकारक असतात का? उत्तर- साधारणपणे स्वच्छ लेन्स वापरल्यास आणि लेन्सची स्वच्छता राखल्यास नुकसान होत नाही, परंतु कोरड्या हवेमुळे अस्वस्थता वाढू शकते.