हिवाळ्यात सांधेदुखी आणि स्नायू आकडने समस्या वाढतात. खरं तर, तापमान कमी झाल्यामुळे रक्तवाहिन्या आकुंचन पावतात, ज्यामुळे सांध्यांमध्ये रक्तप्रवाह कमी होतो आणि वेदना जाणवते. याशिवाय, शारीरिक हालचाल कमी झाल्यामुळेही असे होऊ शकते. ही स्थिती विशेषतः वृद्ध आणि संधिवाताने ग्रस्त असलेल्या लोकांसाठी अधिक वेदनादायक असते. मार्च 2014 मध्ये, नॅशनल लायब्ररी ऑफ मेडिसिनमध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासानुसार, हिवाळ्यात संधिवाताची लक्षणे वाढतात. वर्ल्ड हेल्थ ऑर्गनायझेशन (WHO) नुसार, जगात 52.8 कोटी लोक ऑस्टियोआर्थरायटिसने आणि सुमारे 1.76 कोटी लोक रूमेटॉइड आर्थरायटिसने ग्रस्त आहेत. तर, जर्नल ऑफ द असोसिएशन ऑफ फिजिशियन ऑफ इंडिया (JAPI) मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासानुसार, भारतात सुमारे 0.75% ते 1% लोकसंख्या म्हणजेच सुमारे 50 ते 70 लाख लोकांना रूमेटॉइड आर्थरायटिस आहे. हिवाळ्यात या लोकांच्या सांधेदुखीत वाढ होते. तथापि, काही आवश्यक खबरदारी घेतल्यास सांधेदुखीपासून बऱ्याच अंशी बचाव करता येतो. तर चला, आज कामाची बातमी मध्ये आपण हिवाळ्यात होणाऱ्या सांधेदुखीबद्दल बोलू. यासोबतच जाणून घेऊया की- तज्ज्ञ: डॉ. अभिषेक कुमार मिश्रा, वरिष्ठ सल्लागार, अस्थिरोग आणि मणका, अपोलो स्पेक्ट्रा हॉस्पिटल, दिल्ली प्रश्न- हिवाळ्यात सांध्यांमध्ये कडकपणा आणि वेदना का वाढतात? उत्तर- थंडीत तापमान कमी झाल्यामुळे रक्तवाहिन्या आकुंचन पावतात. यामुळे सांधे आणि स्नायूंना रक्तप्रवाह कमी मिळतो, ज्यामुळे वेदना, कडकपणा आणि जडपणा वाढू लागतो. थंडीत स्नायू थंड होऊन घट्ट होतात. यामुळे सांध्यांवर अधिक दाब पडतो आणि वेदना वाढतात. ज्या लोकांना ऑस्टियोआर्थरायटिस, रूमेटॉइड आर्थरायटिस किंवा सर्वाइकल स्पॉन्डिलायटिसचा त्रास असतो, त्यांच्यामध्ये थंडीच्या दिवसांत लक्षणे अधिक वाढतात. याव्यतिरिक्त, थंडीत लोक शारीरिकदृष्ट्या कमी सक्रिय राहतात, ज्यामुळे सांध्यांची हालचाल कमी होते. यामुळेही वेदना वाढते. खाली दिलेल्या ग्राफिक्समधून हिवाळ्यात सांधेदुखीच्या संभाव्य कारणांना समजून घ्या- प्रश्न- या वेदना कमी करण्यासाठी काय करावे? उत्तर- हिवाळ्यात सांधेदुखी आणि आखडलेपणापासून आराम मिळवण्यासाठी काही सोपे उपाय करू शकता. जसे की- प्रश्न- सांधेदुखी कमी करण्यासाठी कोणते व्यायाम फायदेशीर आहेत? उत्तर- ऑर्थोपेडिक्स डॉ. अभिषेक कुमार मिश्रा सांगतात की, काही व्यायाम सांध्यांना लवचिक बनवतात आणि वेदना कमी करतात. जसे की- चालणे रोज 20–30 मिनिटांचे चालणे सांध्यांना सक्रिय ठेवते. सूर्य नमस्कार हा कमी वेळेत संपूर्ण आरोग्यासाठी एक चांगला व्यायाम आहे. नी-टू-चेस्ट स्ट्रेच पाठीवर झोपून एक पाय गुडघ्यातून वाकवून छातीकडे ओढा. 15–20 सेकंद धरून ठेवा. यामुळे कंबरेचा खालचा भाग आणि हिप जॉइंटची ताठरता कमी होते. हॅमस्ट्रिंग स्ट्रेच जमिनीवर बसून एक पाय सरळ ठेवा, दुसरा वाकवा. पुढे वाकून पायांच्या बोटांना स्पर्श करण्याचा प्रयत्न करा. गुडघे आणि मांड्यांची आखडलेली स्थिती कमी होते. अँकल रोटेशन पाय हवेत उचलून घोट्याला गोल-गोल फिरवा. गुडघे आणि घोट्याचे सांधे लवचिक बनवते. शोल्डर रोल्स खांद्यांना पुढे आणि नंतर मागे फिरवा. हिवाळ्यात वाढणारी मान-खांद्याची ताठरता कमी होते. कोणताही व्यायाम आपल्या क्षमतेनुसारच करा. वेदना होत असल्यास जबरदस्ती करू नका. प्रश्न- हिवाळ्यात सांधेदुखी टाळण्यासाठी काय करावे? उत्तर- डॉ. अभिषेक कुमार मिश्रा सांगतात की यासाठी शरीर उबदार ठेवणे, नियमित हलका व्यायाम करणे आणि आहाराची काळजी घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. याशिवाय काही इतर गोष्टींचीही काळजी घ्या. हे खाली दिलेल्या ग्राफिकमधून समजून घ्या- प्रश्न- सांधेदुखी टाळण्यासाठी आहारात काय बदल करावेत? उत्तर- यासाठी आपल्या आहारात दररोज हळद, आले, लसूण, दालचिनी आणि काळी मिरी यांसारख्या नैसर्गिक दाहक-विरोधी (anti-inflammatory) गोष्टी नक्की समाविष्ट करा. याशिवाय ओमेगा-३ युक्त पदार्थ (बदाम, अक्रोड, जवसाचे दाणे, फॅटी फिश), व्हिटॅमिन सी आणि डी समृद्ध पदार्थ (संत्रा, किवी, पेरू, अंडी, दूध) आणि कॅल्शियम समृद्ध पदार्थ (गूळ, तीळ, शेंगदाणे, बाजरी) नक्की खा. त्याचबरोबर प्रक्रिया केलेले अन्न, जास्त मीठ-साखर, तळलेले-भाजलेले आणि पॅकेज केलेले स्नॅक्स कमी करा कारण ते सूज वाढवतात. आईस्क्रीम, कोल्ड ड्रिंक्स, थंड पाणी किंवा फ्रीजमध्ये ठेवलेल्या थंड वस्तू मुळीच खाऊ नका. प्रश्न- कोणत्या लोकांना हिवाळ्यात जास्त काळजी घ्यावी? उत्तर- काही लोक थंडीबद्दल अधिक संवेदनशील असतात. त्यामुळे त्यांनी अतिरिक्त काळजी घ्यावी. प्रश्न- सांधेदुखी टाळण्यासाठी कोणत्या प्रकारच्या चुका करू नयेत? उत्तर- डॉ. अभिषेक कुमार मिश्रा सांगतात की, काही छोट्या-छोट्या निष्काळजीपणा हिवाळ्यात सांधेदुखी वाढवतात. त्यामुळे त्या टाळणे महत्त्वाचे आहे. जसे की- प्रश्न- कोणत्या परिस्थितीत डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे? उत्तर- जर सांधेदुखी सामान्य घरगुती उपाय आणि हलक्या व्यायामानेही बरी होत नसेल, तर डॉक्टरांशी संपर्क साधणे आवश्यक आहे. काही परिस्थितीत उशीर करणे हानिकारक ठरू शकते. जसे की-