तुम्हीही अशा वस्तीत किंवा मोहल्ल्यात राहता का, जिथे आजूबाजूला प्रत्येक गल्ली-बोळात स्ट्रीट फूडची दुकाने आहेत? जर होय, तर हा अभ्यास तुमच्यासाठी खूप महत्त्वाचा आहे. सामान्यतः लोकांना वाटते की कधीतरी स्ट्रीट फूड खाल्ल्याने काय फरक पडणार आहे. जर तुम्हीही असेच विचार करत असाल, तर तुम्हाला या अभ्यासाबद्दल जाणून घेणे खूप महत्त्वाचे आहे. ‘मद्रास डायबिटीज रिसर्च फाउंडेशन’च्या एका अभ्यासानुसार, ज्या भागात स्ट्रीट फूडचे आउटलेट जास्त असतात, तिथे राहणाऱ्या लोकांमध्ये लठ्ठपणा आणि टाइप-2 मधुमेहाचा धोका जवळपास दुप्पट वाढतो. हीच परिस्थिती पुढे डायबिसिटी (Diabesity) म्हणजे लठ्ठपणा आणि मधुमेहाच्या धोकादायक संयोगाला जन्म देते. तर चला, आज कामाच्या बातमी मध्ये आपण याबद्दल सविस्तरपणे समजून घेऊया. त्याचबरोबर जाणून घेऊया की- तज्ज्ञ: डॉ. आशीष मेहरोत्रा, सल्लागार, क्रिटिकल केअर, अपोलो स्पेक्ट्रा हॉस्पिटल, कानपूर प्रश्न- स्ट्रीट फूडबाबत झालेल्या अभ्यासात काय म्हटले आहे? उत्तर- या अभ्यासातून असे दिसून येते की, जास्त स्ट्रीट फूड असलेल्या भागांमध्ये मेटाबॉलिक आजारांचा (लठ्ठपणा, मधुमेह, फॅटी लिव्हर, उच्च रक्तदाब) धोका जास्त असतो. जिथे अनहेल्दी फूड आउटलेट जास्त होते, तिथे लठ्ठपणा आणि टाइप-2 मधुमेहाचा धोका जवळपास दुप्पट जास्त होता. हा अभ्यास ‘मद्रास डायबिटीज रिसर्च फाउंडेशन’च्या संशोधकांनी यूकेमधील डॉक्टरांसोबत मिळून केला. प्रश्न- आसपास उपलब्ध असलेले अन्न आपल्या सवयींवर कसा परिणाम करते? उत्तर- सामान्यतः लोक त्यांच्या घराच्या आसपासच्या दुकानांमधून आणि आउटलेटमधून जास्त खरेदी करतात. खाद्यपदार्थ खरेदी करायचे असतील तर हे अधिक सामान्य आहे. ही अन्न निवडीपेक्षा सोयीची बाब आहे. अशा परिस्थितीत, जर घराच्या आसपास स्ट्रीट फूड/फास्ट-फूडचे आउटलेट जास्त असतील, तर फास्टफूड जास्त खाण्याची शक्यता वाढते. प्रश्न- आसपास स्ट्रीट फूडची उपलब्धता जास्त असल्यामुळे कोणत्या आजारांचा धोका वाढतो? उत्तर- घराच्या आसपास स्ट्रीट फूड असण्याचा अर्थ असा आहे की तुम्ही ते जास्त खाणार. याचा परिणाम हळूहळू शरीरावर दिसतो. यामुळे- मे 2025 मध्ये 'नॅशनल लायब्ररी ऑफ मेडिसिन'मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका पुनरावलोकन अहवालानुसार, घराच्या आसपासच्या खाद्य वातावरणाचा आणि आरोग्याचा खोल संबंध आहे. आसपासच्या स्ट्रीट फूड/फास्ट फूडची दुकाने आणि रेस्टॉरंट्सची उपलब्धता मधुमेह, हृदयविकार आणि मृत्यू दराचा धोका वाढवू शकते. खाली दिलेल्या ग्राफिकमधून स्ट्रीट फूडचे आरोग्यासाठी असलेले धोके समजून घ्या- प्रश्न- लोक सहसा स्ट्रीट फूड जास्त का खातात? उत्तर- याची अनेक कारणे आहेत. जसे की- याशिवाय, एक मोठे कारण हे देखील आहे की स्ट्रीट फूड आपल्या घरांच्या आसपास सहज उपलब्ध होते. प्रश्न- स्ट्रीट फूड व्यसनाधीन देखील असू शकते का? उत्तर- ‘क्लिनिकल केमिस्ट्री’ या विज्ञान मासिकात 2018 मध्ये एक अभ्यास प्रकाशित झाला. त्यानुसार, फास्ट फूडमध्ये असलेले रिफाइंड कार्बोहायड्रेट्स (जसे की साखर, मैदा) शरीरात त्याच प्रकारे प्रतिक्रिया देतात जसे मादक पदार्थ. हे खाल्ल्याने रक्तातील ग्लुकोज आणि इन्सुलिनची पातळी वेगाने वाढते. यामुळे मेंदूतील डोपामाइन (न्यूरोट्रांसमीटर) ची पातळी वाढते. डोपामाइन हे एक आनंदी हार्मोन आहे, जे आपल्याला चांगले वाटायला लावते. म्हणून मेंदू वारंवार अशा पदार्थांसाठी तीव्र इच्छा (क्रेविंग) निर्माण करतो. अभ्यासानुसार, असे पदार्थ क्रेविंगसोबत फूड ॲडिक्शनचे कारणही बनू शकतात. प्रश्न- स्ट्रीट फूड आपल्या चयापचय क्रियेवर (मेटाबॉलिज्म) कसा परिणाम करतो? उत्तर- नोव्हेंबर, 2013 मध्ये 'रिसर्चगेट' मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासानुसार, फास्ट फूडचे जास्त सेवन मेटाबॉलिक सिंड्रोम (लठ्ठपणा, उच्च रक्तदाब आणि टाइप 2 मधुमेह) चा धोका वाढवते. त्यातील उच्च कॅलरीज, सॅचुरेटेड फॅट, मीठ आणि साखर चयापचय क्रियेवर (मेटाबॉलिज्म) नकारात्मक परिणाम करतात. जर तुम्ही जास्त फास्ट फूड खात असाल तर शरीराला रक्तातील साखर आणि इन्सुलिनचे संतुलन राखण्यासाठी जास्त मेहनत करावी लागते. यामुळे इन्सुलिन रेझिस्टन्स वाढतो आणि चयापचय प्रणाली (मेटाबॉलिक सिस्टम) मंदावते. प्रश्न- जवळपास पार्क आणि जिमची कमतरता आरोग्यावर परिणाम करते का? उत्तर- मद्रास डायबिटीज रिसर्च फाउंडेशनच्या अभ्यासात हे देखील समोर आले की, समस्या केवळ खाण्यापुरती मर्यादित नाही. व्यायामासाठी घराभोवती पार्क, जिम, खेळाचे मैदान आणि स्पोर्ट्स क्लब नसणे देखील आरोग्यासाठी हानिकारक ठरू शकते. अभ्यासात असे आढळून आले की, ज्या लोकांना डायबिटीज होती, त्यापैकी 56.2% लोक पार्क, जिम, खेळाचे मैदान आणि स्पोर्ट्स क्लबसारख्या ठिकाणांपासून 1.1 किलोमीटरपेक्षा जास्त दूर राहत होते. म्हणजे ज्यांच्या घराशेजारी चालण्यासाठी आणि व्यायामासाठी सुविधा नव्हत्या, त्यांच्यात लठ्ठपणा आणि टाइप-2 मधुमेहाचा धोका खूप जास्त आढळला. प्रश्न- आपल्या खाण्याच्या सवयी कशा सुधाराव्यात? उत्तर- भूक लागल्यावर लोक सर्वात आधी आपल्या स्वयंपाकघरात किंवा फ्रीजमध्ये अन्न शोधतात. म्हणून खाण्याच्या सवयींची लढाई देखील येथूनच सुरू होते. चांगल्या खाण्याच्या सवयींसाठी हे आवश्यक आहे की, जेव्हा तुम्ही बाजारात जाल, तेव्हाच आरोग्यदायी अन्न खरेदी करा. घरी बनवलेले संतुलित अन्न खाल्ल्याने आणि आसपास उपलब्ध आरोग्यदायी पर्याय निवडल्याने आजारांचा धोका मोठ्या प्रमाणात कमी करता येतो. खाली दिलेल्या ग्राफिकमधून खाण्याच्या सवयी सुधारण्यासाठीच्या टिप्स समजून घ्या- प्रश्न- निरोगी आणि तंदुरुस्त राहण्यासाठी आपल्या जीवनशैलीत कोणते बदल करण्याची गरज आहे? उत्तर- तंदुरुस्त राहण्यासाठी जीवनशैलीत काही छोटे-छोटे व्यावहारिक बदल आवश्यक आहेत. जसे की-