कल्पना करा, तुमचे वय 40 च्या वर आहे. कधी एखादी महत्त्वाची वस्तू कुठे ठेवून विसरता, कधी कोणाचे नाव आठवत नाही. कधी काम करताना लक्ष विचलित होते, तर कधी विचित्र नैराश्य आणि अशक्तपणा जाणवतो. अशा छोट्या-छोट्या लक्षणांना आपण अनेकदा वय, कामाचा ताण किंवा दैनंदिन तणावाचा परिणाम मानून दुर्लक्ष करतो. पण हे बदल नेहमी इतके सामान्य नसतात. अलीकडेच ‘द लॅन्सेट सायकेट्री’मध्ये प्रकाशित झालेल्या युनिव्हर्सिटी कॉलेज लंडन (Uसीएल) च्या एका अभ्यासात यावर प्रकाश टाकण्यात आला आहे. या संशोधनात मध्यम वयातील सहा विशिष्ट नैराश्याच्या लक्षणांची ओळख पटवण्यात आली आहे. ही लक्षणे पुढे धोक्याची घंटा ठरू शकतात. अभ्यासात असे दिसून आले आहे की डिमेंशिया एका रात्रीत होत नाही. त्याची लक्षणे दोन दशकांपूर्वीपासूनच दिसू लागतात. आत्मविश्वासाची कमतरता, सततची अस्वस्थता आणि भावनिक बदल ही केवळ नैराश्याची लक्षणे नाहीत. हे मेंदूत सुरू होणाऱ्या न्यूरोडीजेनेरेटिव्ह प्रक्रियेची सुरुवातीची चेतावणी देखील असू शकतात. न्यूरोडीजेनेरेटिव्ह प्रक्रियेचा अर्थ असा आहे की मेंदूच्या पेशी हळूहळू कमकुवत होत आहेत आणि नष्ट होत आहेत. ‘अल्झायमर डिसीज इंटरनॅशनल’ च्या वर्ल्ड अल्झायमर रिपोर्टनुसार, जगात दर तीन सेकंदाला एक नवीन व्यक्ती डिमेंशियाचा बळी ठरत आहे. येत्या काही वर्षांत हा धोका आणखी वेगाने वाढणार आहे. जर वेळेत ठोस पावले उचलली नाहीत, तर 2060 पर्यंत दरवर्षी डिमेंशियाची सुमारे 10 लाख नवीन प्रकरणे समोर येऊ शकतात. अशा परिस्थितीत आज आपण कामाची बातमी मध्ये जाणून घेऊया की – तज्ज्ञ: डॉ. झुबैर सरकार, वरिष्ठ सल्लागार, न्यूरोलॉजी अपोलो स्पेक्ट्रा हॉस्पिटल, कानपूर प्रश्न- मध्यम वयात डिमेंशियाचा धोका वाढतो. यावर झालेल्या नवीन अभ्यासात काय म्हटले आहे? उत्तर- युनिव्हर्सिटी कॉलेज लंडन (UCL) च्या एका अभ्यासात 55 वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या 5,000 पेक्षा जास्त लोकांच्या आयुष्याचा दोन दशकांपर्यंत मागोवा घेण्यात आला. संशोधकांना असे आढळले की ज्या लोकांमध्ये काही विशिष्ट प्रकारचे नैराश्याचे (डिप्रेसिव्ह) लक्षणे एकाच वेळी दिसत होती, त्यांना पुढे डिमेंशियाचा धोका जास्त होता. प्रश्न- डिमेंशियाची संभाव्य लक्षणे मध्यम वयातच दिसू लागतात का? उत्तर- होय, संशोधनानुसार, डिमेंशियाशी संबंधित अनेक धोक्याची चिन्हे 60 वर्षांच्या आधीच दिसू लागतात. संशोधनानुसार, डिमेंशिया अचानक होत नाही, तर ही एक दीर्घ प्रक्रिया आहे, जी अनेक वर्षांपूर्वी लहान-लहान मानसिक आणि भावनिक बदलांच्या रूपात समोर येते. मध्यम वयात दिसणारी ही चिन्हे अनेकदा स्मरणशक्तीपेक्षा जास्त वर्तन, विचार करण्याची पद्धत आणि भावनिक प्रतिसादाशी संबंधित असतात. प्रश्न- मध्यम वयातील अशी कोणती लक्षणे आहेत, जी भविष्यातील डिमेंशियाची चिन्हे असू शकतात? उत्तर- संशोधनात मध्य आयुष्यातील काही असे मानसिक आणि भावनिक बदल समोर आले आहेत, जे पहिल्या दृष्टीक्षेपात सामान्य वाटतात, परंतु पुढे जाऊन डिमेंशियाचा धोका वाढवू शकतात. खालील मुद्द्यांद्वारे ही लक्षणे समजून घेऊया- स्वत:वरील विश्वास कमी होणे अभ्यासात सहभागी झालेल्या ज्या लोकांनी सांगितले की त्यांचा आत्मविश्वास पूर्वीपेक्षा कमी झाला आहे, त्यांच्यामध्ये डिमेंशिया विकसित होण्याचा धोका 51% पर्यंत जास्त आढळला. समस्यांना सामोरे जाण्यात अडचण अभ्यासानुसार, जे लोक आपल्या दैनंदिन समस्यांना सामोरे जाणे टाळू लागले, त्यांच्यामध्ये डिमेंशियाचा धोका 49% जास्त दिसून आला. उत्साह आणि भावनिक जवळीक कमी होणे आपल्या जवळच्या लोकांशी भावनिकरित्या जोडले जाण्यात अडचण येणे हे देखील डिमेंशियाच्या सुरुवातीच्या लक्षणांमध्ये समाविष्ट असू शकते. सततची अस्वस्थता किंवा बेचैनी जर दीर्घकाळ चिंता आणि मानसिक ताण कायम राहिला तर यामुळे मेंदूच्या क्षमता कमकुवत होऊ शकतात. ही स्थिती डिमेंशियाची शक्यता देखील वाढवू शकते. काम पूर्ण झाल्यानंतरही असमाधान कोणतेही काम पूर्ण केल्यानंतरही समाधान न मिळणे किंवा उत्पादकतेबद्दल असमाधान वाटणे हे देखील एक धोक्याचे चिन्ह असू शकते. लक्ष केंद्रित करण्यात अडचण लक्ष केंद्रित ठेवण्यात, निर्णय घेण्यात किंवा एकाच कामावर टिकून राहण्यात अडचण येणे हे भविष्यात उद्भवणाऱ्या संज्ञानात्मक समस्यांकडे (cognitive problems) निर्देश करू शकते. प्रश्न- जर माझे वय 45 वर्षे असेल, तर मी माझ्या दैनंदिन जीवनात कोणत्या लक्षणांकडे लक्ष दिले पाहिजे? उत्तर- अशा परिस्थितीत तुम्ही स्वतःला हे प्रश्न विचारले पाहिजेत- कधीकधी असे वाटणे सामान्य आहे, परंतु जर दैनंदिन जीवनात अशी नैराश्याची भावना नेहमीच जाणवत असेल, तर याकडे फक्त वय किंवा ताण मानून दुर्लक्ष करू नका. प्रश्न- दैनंदिन जीवनातील कोणत्या सवयी आहेत, ज्या आपल्या मेंदूला हानी पोहोचवतात? उत्तर- आपल्या रोजच्या अनेक सवयी नकळतपणे मेंदूवर हळूहळू नकारात्मक परिणाम करतात. या सवयी थेट स्मरणशक्ती, एकाग्रता आणि मानसिक आरोग्याला कमकुवत करू शकतात आणि दीर्घकाळात मेंदूच्या वृद्धत्वाची गती वाढवू शकतात. ग्राफिक्समधून समजून घेऊया- प्रश्न- वयानुसार मेंदूचे वृद्धत्व कमी करण्यासाठी काय करावे? उत्तर- दैनंदिन जीवनशैलीत छोटे बदल देखील आपल्या मेंदूच्या आरोग्यात मोठा फरक घडवू शकतात. प्रश्न- स्मृतिभ्रंशाचा (डिमेंशिया) धोका कमी करण्यासाठी आहारात काय समाविष्ट करावे? उत्तर- तज्ञांनी मेंदूसाठी अनुकूल पदार्थांना एकत्र करून एक विशेष आहार विकसित केला आहे, ज्याला ‘माइंड डाएट’ म्हणतात. याचे पूर्ण नाव आहे – मेडिटेरेनियन/डॅश इंटरव्हेंशन फॉर न्यूरोडीजनरेटिव्ह डिले. हा आहार मेडिटेरेनियन आणि डॅश डाएटचे मिश्रण आहे. या आहारात फळे-भाज्या, मासे, पोल्ट्री, अंडी, संपूर्ण धान्य आणि ऑलिव्ह ऑइलसारखे आरोग्यदायी फॅट्स समाविष्ट असतात. संशोधनात असे दिसून आले आहे की जे लोक पालेभाज्या, जांभळे, नट्स आणि संपूर्ण धान्य खातात, त्यांच्यामध्ये डिमेंशियाचा धोका कमी असतो. हे सर्व दाह (इंफ्लेमेशन) कमी करण्यास, पेशींना (सेल्स) नुकसान होण्यापासून वाचवण्यास आणि मेंदूच्या वृद्धत्वाची (ब्रेन एजिंग) गती कमी करण्यास मदत करतात. प्रश्न- सामान्य विस्मरण आणि डिमेंशियामध्ये फरक आहे का? उत्तर- होय, दोघांमध्ये मोठा फरक आहे. कधीकधी आपण सर्व गोष्टी विसरतो. अनेकदा याचे कारण व्हिटॅमिन-डी आणि व्हिटॅमिन-बी12 ची कमतरता देखील असू शकते. पण ते डिमेंशिया नसते. डिमेंशिया ही एक गंभीर स्थिती आहे, ज्यात स्मरणशक्तीसोबतच आपल्या विचार करण्याच्या, निर्णय घेण्याच्या, बोलण्याच्या आणि सामाजिक वर्तनाच्या क्षमतेवरही परिणाम होतो. डिमेंशिया म्हणजे फक्त स्मरणशक्ती गमावणे नव्हे, तर ही संपूर्ण आयुष्यावर परिणाम करणारी स्थिती असू शकते. चांगली गोष्ट अशी आहे की, वेळेत लक्षणे ओळखून आणि जीवनशैलीत बदल करून धोका मोठ्या प्रमाणात कमी केला जाऊ शकतो.