अलीकडेच, उत्तर प्रदेशातील कन्नौज येथे एका 19 वर्षीय मुलाचा प्रोटीन शेक प्यायल्याने मृत्यू झाला. शेक प्यायल्यानंतर मुलाच्या फुफ्फुसांनी काम करणे बंद केले. शरीरात ऑक्सिजनची कमतरता झाली आणि त्याचा मृत्यू झाला. त्याने काही दिवसांपूर्वी जिम जॉईन केले होते. तिथूनच त्याने प्रोटीन शेक घेतला होता. यामुळे आजच्या फिटनेस ट्रेंडवर मोठा प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. जलद स्नायू बनवण्याच्या आणि फिट दिसण्याच्या इच्छेत लोक विसरतात की प्रत्येक शरीराची गरज वेगळी असते. डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय प्रोटीन सप्लिमेंट्स घेणे धोकादायक ठरू शकते. दुसरीकडे, भारतात विकल्या जाणाऱ्या 36 सर्वात लोकप्रिय प्रोटीन सप्लिमेंट्सपैकी 70% लेबल्समध्ये दिशाभूल करत आहेत. यापैकी 14% सप्लिमेंट्समध्ये विषारी घटक (टॉक्सिन्स) आढळले आहेत. म्हणून आज आपण जाणून घेऊया की प्रोटीन काय आहे, ते शरीरासाठी का आवश्यक आहे आणि प्रोटीन घेण्याचा निरोगी मार्ग कोणता आहे. यासोबतच आपण हे देखील जाणून घेऊया की- प्रश्न– प्रोटीन काय आहे आणि ते शरीरासाठी इतके महत्त्वाचे का आहे? उत्तर– आपले शरीर 3 मुख्य गोष्टींनी बनलेले आहे. यात 60% पाणी, 16% प्रोटीन आणि 16% फॅट आहे. यामुळेच प्रथिने शरीरासाठी अत्यंत महत्त्वाची मानली जातात. प्रश्न– जर शरीराला पुरेसे प्रथिने मिळाली नाहीत, तर त्याचे काय नुकसान होते? उत्तर- प्रथिने केवळ स्नायूंसाठीच नव्हे, तर पेशी, एन्झाईम्स आणि रोगप्रतिकारशक्तीसाठीही आवश्यक असतात. जेव्हा शरीराला पुरेसे प्रथिने मिळत नाहीत, तेव्हा ते स्वतःच्या स्नायूंना तोडून गरज पूर्ण करू लागते. यामुळे चयापचय क्रिया मंदावते, पुनर्प्राप्ती कमकुवत होते आणि आजारांचा धोका वाढतो. दीर्घकाळ प्रथिनांची कमतरता राहिल्यास शारीरिक दुर्बळतेसोबतच हार्मोनल असंतुलन होते आणि रोगप्रतिकारशक्तीवरही परिणाम होऊ शकतो. प्रथिनांच्या कमतरतेमुळे शरीर हळूहळू कमकुवत होऊ लागते. म्हणून, संतुलित प्रमाणात प्रथिने घेणे आवश्यक आहे. प्रश्न- एका निरोगी प्रौढ व्यक्तीला दररोज किती प्रथिने लागतात? वयानुसार ही गरज बदलते का? उत्तर- एका निरोगी प्रौढ व्यक्तीला दररोज किती प्रथिने लागतात, हे त्याच्या वजन, वय आणि जीवनशैलीवर अवलंबून असते. प्रश्न– प्रोटीन शरीराच्या मेटाबॉलिक आरोग्याला कसे समर्थन देते? उत्तर- प्रोटीन मेटाबॉलिक आरोग्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे, कारण शरीरातील बहुतेक रासायनिक प्रक्रिया त्यावर अवलंबून असतात. प्रश्न– प्रोटीनसोबत अनेकदा अशी समस्या येते की ते व्यवस्थित पचत नाही. यासाठी काय करावे? उत्तर- अनेक लोकांना प्रोटीन घेतल्यानंतर गॅस, जडपणा किंवा अपचनाचा त्रास होतो. याची मुख्य कारणे आहेत प्रोटीनचे जास्त प्रमाण, चुकीचा स्रोत किंवा कमकुवत पचनशक्ती. प्रोटीन पचवण्यासाठी शरीराला पुरेसे एन्झाईम्स, पाणी आणि योग्य वेळ आवश्यक आहे. जर एकाच वेळी खूप जास्त प्रोटीन घेतले, तर पोटावर ताण येतो. ही समस्या सप्लिमेंट्ससोबत जास्त होते. म्हणून जेवणात प्रोटीन अनेक वेळा विभागून घ्या, नैसर्गिक पदार्थांना प्राधान्य द्या आणि आपल्या पचनशक्तीनुसार प्रमाण ठरवा. प्रश्न- शरीराची प्रथिनांची गरज पूर्ण करण्यासाठी काय खावे? उत्तर- शरीराची प्रथिनांची गरज पूर्ण करण्यासाठी सर्वात सुरक्षित आणि उत्तम मार्ग म्हणजे रोजच्या आहारातून प्रथिने घेणे. नैसर्गिक अन्नातून मिळणारे प्रथिने सहज पचतात आणि शरीर त्यांचा योग्य प्रकारे वापर करते. वेगवेगळ्या स्त्रोतांकडून प्रथिने घेतल्याने सर्व आवश्यक अमीनो ऍसिड मिळतात. वय, वजन आणि शारीरिक हालचालीनुसार प्रमाण निश्चित केले पाहिजे. जर आहार संतुलित असेल, तर बहुतेक लोकांना सप्लिमेंट्सची गरज पडत नाही. प्रश्न– जर कोणी ही गरज प्रोटीन सप्लिमेंटद्वारे पूर्ण केली, तर ते निरोगी आहे का? उत्तर- प्रोटीन सप्लिमेंट तेव्हाच निरोगी मानले जाऊ शकतात, जेव्हा शरीराला त्याची गरज असेल आणि डॉक्टरांनी ते शिफारस केले असेल. प्रश्न- प्रोटीन खाण्याची योग्य वेळ कोणती आहे? उत्तर- प्रोटीनचा फायदा वेळेपेक्षा जास्त ते योग्य पद्धतीने खाण्यात मिळतो. प्रश्न- प्रोटीनसोबत फायबर खाणे का आवश्यक आहे? उत्तर- प्रोटीनसोबत फायबर खाणे यासाठी आवश्यक आहे, कारण दोघे मिळून पचन आणि मेटाबॉलिक आरोग्याला संतुलित ठेवतात. प्रश्न- गरजेपेक्षा जास्त प्रोटीन खाणे हानिकारक असू शकते का? उत्तर- होय, गरजेपेक्षा जास्त प्रोटीन घेणे काही परिस्थितीत हानिकारक असू शकते, विशेषतः जेव्हा ते दीर्घकाळ घेतले जाते. प्रश्न- कोणत्या लोकांनी प्रोटीन घेताना थोडी सावधगिरी बाळगावी? उत्तर- काही लोकांसाठी जास्त किंवा चुकीच्या पद्धतीने प्रोटीन घेणे धोकादायक ठरू शकते. या लोकांनी प्रोटीन घेण्यापूर्वी डॉक्टर किंवा पोषणतज्ञाचा (न्यूट्रिशनिस्ट) सल्ला नक्की घ्यावा.