रताळे आरोग्याचा खजिना आहे. 50 ग्रॅमचे एक छोटे रताळे रोज खाल्ल्यास त्यातून 4 ग्रॅम फायबर मिळते. हे एक पोषक तत्वांनी समृद्ध अन्न आहे, ज्यात व्हिटॅमिन ए, व्हिटॅमिन सी, फायबर, पोटॅशियम आणि अँटीऑक्सिडंट्स भरपूर प्रमाणात असतात. मात्र, रताळ्याला बाहेरून गुलाबी आणि चमकदार दिसण्यासाठी त्यात मोठ्या प्रमाणात भेसळ केली जाते. भेसळ करणारे बाजारात मिळणाऱ्या गुलाबी किंवा गडद जांभळ्या रंगाच्या रताळ्यांना अधिक ताजे, चमकदार आणि आकर्षक दिसण्यासाठी रासायनिक रंगांचा वापर करतात. हे सिंथेटिक रंग शरीरासाठी खूप हानिकारक आहेत. याच गोष्टी लक्षात घेऊन, नुकतेच फूड सेफ्टी अँड स्टँडर्ड्स अथॉरिटी ऑफ इंडिया (FSSAI) ने भेसळयुक्त रताळ्यांबाबत सतर्क केले आहे. त्याचबरोबर भेसळ ओळखण्याचा एक सोपा मार्गही सांगितला आहे. तर चला, आज कामाची बातमी मध्ये आपण रताळ्यांबद्दल सविस्तर बोलूया. त्याचबरोबर जाणून घेऊया की- तज्ञ: डॉ. रोहित शर्मा, सल्लागार, अंतर्गत औषध विभाग, अपोलो स्पेक्ट्रा हॉस्पिटल, जयपूर डॉ. उमेश कुमार, अन्न विश्लेषक, अन्न सुरक्षा आणि औषध प्रशासन, उत्तर प्रदेश प्रश्न- रताळ्यामध्ये कशाची भेसळ केली जात आहे? उत्तर- रताळ्यामध्ये सिंथेटिक रासायनिक रंग रोडामिन-बी (Rhodamine B) ची भेसळ केली जात आहे. रताळे अधिक लाल, गुलाबी आणि चमकदार दिसण्यासाठी ते वरून लावले जाते. प्रश्न- रोडामिन-बी काय असते? उत्तर- हे एक सिंथेटिक केमिकल डाय आहे. याचा वापर कपडे, कागद आणि पेंट यांसारख्या औद्योगिक कामांमध्ये होतो. हे खाण्याच्या वस्तूंमध्ये वापरण्यासाठी अजिबात सुरक्षित नाही. FSSAI नुसार, भारतात खाद्यपदार्थांमध्ये याचा वापर प्रतिबंधित आहे. प्रश्न- रोडामिन-बी खाल्ल्याने कोणत्या प्रकारच्या आरोग्य समस्या उद्भवू शकतात? उत्तर- नॅशनल लायब्ररी ऑफ मेडिसिनमध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासानुसार, रोडामिन-बी खाण्यासाठी अजिबात सुरक्षित नाही. हे एक विषारी केमिकल डाय आहे, जे शरीरावर नकारात्मक परिणाम करू शकते. याच्या सेवनाने कर्करोगासारख्या गंभीर आजाराचा धोकाही वाढतो. हे रसायन हळूहळू शरीरातील अंतर्गत अवयवांना कमकुवत करते आणि अनेक गंभीर आरोग्य समस्यांचे कारण बनू शकते. खाली दिलेल्या ग्राफिकमधून रोडामिन-बी चे आरोग्य धोके समजून घ्या– प्रश्न- घरी रताळ्यातील भेसळ कशी तपासावी? उत्तर- FSSAI ने घरी रताळ्यातील भेसळ तपासण्यासाठी एक सोपा मार्ग सांगितला आहे. हे खाली दिलेल्या ग्राफिकमधून समजून घ्या- याव्यतिरिक्त, काही इतर सोप्या घरगुती पद्धतींनी रताळ्याची शुद्धता ओळखू शकता. जसे की- प्रश्न- बाजारातून रताळे खरेदी करताना कोणत्या गोष्टींची काळजी घ्यावी? उत्तर- अन्न विश्लेषक डॉ. उमेश कुमार सांगतात की, बाजारातून रताळे खरेदी करताना काही मूलभूत गोष्टी लक्षात ठेवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. जसे की- प्रश्न- अन्नात भेसळ झाल्याची तक्रार कुठे आणि कशी करू शकता? उत्तर- FSSAI च्या टोल-फ्री हेल्पलाइन नंबर 1800-112-100 वर कॉल करून कोणत्याही अन्नातील भेसळीची तक्रार नोंदवू शकता. याव्यतिरिक्त, ‘फूड सेफ्टी कनेक्ट’ ॲप आणि FSSAI च्या अधिकृत वेबसाइट fssai.gov.in वर जाऊनही तक्रार नोंदवता येते. तसेच, आपल्या जवळच्या अन्न सुरक्षा अधिकारी किंवा अन्न विभागाच्या कार्यालयात जाऊन लेखी तक्रारही करू शकता. लक्षात ठेवा, तक्रार करताना दुकानाचे नाव, पत्ता, पावती, उत्पादनाचे नाव आणि शक्य असल्यास फोटो/व्हिडिओ नक्की शेअर करा. यामुळे त्वरित कारवाई होण्यास मदत होते. प्रश्न- अन्नात भेसळ आढळल्यास काय कारवाई होऊ शकते? उत्तर- अन्नामध्ये भेसळ आढळल्यास अन्न सुरक्षा आणि मानक कायदा, 2006 अंतर्गत कठोर कारवाई केली जाते. या अंतर्गत काही कृती केल्या जाऊ शकतात. जसे की- रताळ्याचे आरोग्य फायदे सामान्य प्रश्न आणि उत्तरे प्रश्न- रताळ्यामध्ये कोणती पोषक तत्वे आढळतात? उत्तर- युनायटेड स्टेट्स डिपार्टमेंट ऑफ ॲग्रीकल्चर (USDA) नुसार, रताळ्यामध्ये अनेक आवश्यक जीवनसत्त्वे आणि खनिजे असतात. खालील ग्राफिकमधून १८० ग्रॅम रताळ्याचे पौष्टिक मूल्य समजून घ्या- प्रश्न- रताळे खाण्याचे काय फायदे आहेत? उत्तर- हे एक रोगप्रतिकारशक्ती वाढवणारे सुपरफूड आहे. रोज रताळे खाल्ल्याने शरीराला अनेक प्रकारे फायदा होतो. यात मधुमेहविरोधी आणि कर्करोगविरोधी गुणधर्म आहेत. हे शरीरातील सूज कमी करण्यास मदत करते. तसेच, हृदयाच्या आरोग्यासाठीही ते फायदेशीर आहे. खालील ग्राफिकमधून त्याचे आरोग्य फायदे समजून घ्या- प्रश्न- रताळ्याचा आपल्या आहारात कसा समावेश करू शकतो? उत्तर- रताळ्याचा अनेक सोप्या आणि आरोग्यदायी मार्गांनी आपल्या आहारात समावेश करू शकतो. जसे की- प्रश्न- कोणत्या लोकांनी रताळे खाऊ नये? उत्तर- अपोलो स्पेक्ट्रा हॉस्पिटल (जयपूर) येथील इंटरनल मेडिसिन कन्सल्टंट डॉ. रोहित शर्मा सांगतात की, रताळ्यामध्ये ऑक्सलेटचे प्रमाण जास्त असते. त्यामुळे काही लोकांनी ते खाणे टाळावे. जसे की- सामान्यतः रताळे आरोग्यदायी असते. परंतु, जर तुम्हाला कोणतीही आरोग्य समस्या असेल, तर ते खाण्यापूर्वी एकदा डॉक्टरांचा सल्ला नक्की घ्या.