एक प्रसिद्ध म्हण आहे- ‘ईट द रेनबो.’ याचा अर्थ असा की, तुमच्या ताटात वेगवेगळ्या रंगांचे नैसर्गिक अन्नपदार्थ समाविष्ट करा. ही केवळ म्हण नाही तर वैज्ञानिक सल्ला देखील आहे. खरं तर, लाल स्ट्रॉबेरी, जांभळे प्लम, हिरव्या पालेभाज्या आणि निळ्या ब्लूबेरीसारख्या रंगीबेरंगी पदार्थांमध्ये शक्तिशाली अँटीऑक्सिडंट्स ‘पॉलीफेनॉल्स’ असतात. ‘लंडनच्या किंग्स कॉलेज’च्या अलीकडील अभ्यासानुसार, दीर्घकाळ पॉलीफेनॉल-समृद्ध आहार घेतल्याने हृदय निरोगी राहते. हा अभ्यास पीअर रिव्ह्यू मेडिकल जर्नल ‘BMC मेडिसिन’मध्ये प्रकाशित झाला आहे. म्हणून आज ‘कामाची बातमी’ मध्ये जाणून घेऊया की- तज्ज्ञ: डॉ. पूनम तिवारी, वरिष्ठ आहारतज्ज्ञ, डॉ. राम मनोहर लोहिया आयुर्विज्ञान संस्था, लखनऊ प्रश्न- अँटिऑक्सिडंट अन्न काय असतात? उत्तर- अँटिऑक्सिडंट अन्न समजून घेण्यासाठी आधी आपल्याला दोन गोष्टी समजून घ्याव्या लागतील– फ्री रॅडिकल्स काय आहेत? अँटीऑक्सिडंट काय आहे? प्रश्न- अँटीऑक्सिडंट फूड शरीरात जाऊन काय काम करतात? ते आरोग्यासाठी का आवश्यक आहेत? उत्तर- अँटिऑक्सिडंट अन्न पेशींना सुरक्षित ठेवण्यास मदत करतात. ते दीर्घकाळ आरोग्याचे रक्षण करणाऱ्या ढालप्रमाणे काम करतात. खालील मुद्द्यांवरून समजून घेऊया की ते शरीरात काय कार्य करतात- जेव्हा शरीरातील अँटिऑक्सिडंट्सची पातळी संतुलित असते, तेव्हा रोगप्रतिकारशक्ती देखील अधिक प्रभावीपणे कार्य करते. प्रश्न- कोणते अन्न अँटिऑक्सिडंट्सने समृद्ध असतात? उत्तर- चला, ग्राफिक्समधून जाणून घेऊया की कोणत्या पदार्थांमध्ये अँटिऑक्सिडंट्स भरपूर प्रमाणात आढळतात. प्रश्न- अँटिऑक्सिडंट अन्न हृदयाच्या आरोग्यासाठी का आवश्यक आहे? उत्तर- हृदयरोगाची सुरुवात अनेकदा धमन्यांमधील सूज आणि अंतर्गत नुकसानीमुळे होते. जेव्हा शरीरातील LDL (बॅड कोलेस्ट्रॉल) ऑक्सिडाइज्ड होते, तेव्हा ते धमन्यांच्या भिंतींवर जमा होऊ लागते. वेळेनुसार हेच जमाव प्लाक तयार करते, ज्यामुळे रक्ताभिसरणावर परिणाम होतो. यामुळे हृदयविकाराच्या झटक्याचा धोका वाढतो. अँटिऑक्सिडंट अन्न या संपूर्ण प्रक्रियेला नियंत्रित करण्यास मदत करते. यामुळे रक्ताभिसरण चांगले राहते आणि हृदयावरील ताण कमी होतो. प्रश्न- अँटिऑक्सिडंट्स असलेले पदार्थ रोगप्रतिकारशक्ती वाढवतात का? उत्तर- होय, व्हिटॅमिन सी, ई आणि बीटा-कॅरोटीनसारखे घटक संसर्गाशी लढणाऱ्या रोगप्रतिकारशक्ती पेशींना मजबूत करतात. प्रश्न- अँटिऑक्सिडंट्स असलेले पदार्थ वाढत्या वयाची गती कमी करतात का? उत्तर- होय, वृद्धत्वाची मुख्य कारण ऑक्सिडेटिव्ह डॅमेज असते. जेव्हा पेशी वारंवार फ्री रॅडिकल्सच्या संपर्कात येतात, तेव्हा त्यांचे डीएनए, प्रोटीन आणि लिपिड्स (शरीरातील चरबी, जी ऊर्जा साठवण्यासाठी आणि शरीराच्या योग्य कार्यासाठी मदत करते.) खराब होतात. यामुळे वृद्धत्वाची प्रक्रिया वेगवान होते. अँटिऑक्सिडंट्सने समृद्ध अन्न हे नुकसान कमी करून पेशींचे आयुष्य वाढवण्यास मदत करते. यामुळे वृद्धत्वाची गती कमी होते.
प्रश्न- अँटिऑक्सिडंट्स सप्लिमेंट्सची गरज कधी पडते? उत्तर- जर तुम्ही संतुलित आहार घेत असाल तर सहसा सप्लिमेंटची गरज पडत नाही. तरीही काही लोकांना डॉक्टर सप्लिमेंटचा सल्ला देऊ शकतात. जसे- प्रश्न- दररोज किती प्रमाणात अँटीऑक्सिडंट अन्न घेणे पुरेसे आहे? उत्तर- अँटिऑक्सिडंट्सची कोणतीही निश्चित मात्रा निर्धारित नाही. संतुलित आहारातून ते घेणे चांगले मानले जाते. पुरेशा अँटिऑक्सिडंट्ससाठी दररोज किमान 4-5 सर्व्हिंग फळे आणि भाज्या घेणे पुरेसे आहे. प्रश्न- जास्त अँटिऑक्सिडंट्स घेतल्याने आरोग्याला काही नुकसान होऊ शकते का? उत्तर- अँटिऑक्सिडंट्स शरीरासाठी निश्चितच फायदेशीर आहेत, पण प्रत्येक गोष्टीप्रमाणे त्यांचीही एक मर्यादा आहे. विशेषतः जेव्हा ते उच्च-डोस सप्लिमेंट्सच्या स्वरूपात घेतले जातात, तेव्हा ते उलट परिणाम करू शकतात. शरीरातील फ्री रॅडिकल्स पूर्णपणे 'शत्रू' नसतात, त्यांचे नैसर्गिक संतुलन देखील आवश्यक असते. म्हणून– प्रश्न- अँटिऑक्सिडंट अन्नपदार्थ आपल्या आहारात कसे समाविष्ट करावे? उत्तर- यासाठी कोणत्याही खास किंवा महागड्या आहार योजनेची (डाइट प्लान) गरज नसते. प्रयत्न करा की तुमच्या ताटात वेगवेगळ्या रंगांची फळे आणि भाज्या असाव्यात आणि प्रक्रिया केलेल्या स्नॅक्सऐवजी नैसर्गिक पर्याय निवडा. एकंदरीत, अँटीऑक्सिडंट्सनी समृद्ध अन्न हा काही ट्रेंड नाही, तर विज्ञान-आधारित आरोग्य धोरण आहे. हृदयाचे आरोग्य चांगले ठेवायचे असेल, रोगप्रतिकारशक्ती मजबूत करायची असेल किंवा वाढत्या वयाची गती संतुलित ठेवायची असेल, तर रंगीबेरंगी आणि नैसर्गिक आहार महत्त्वाची भूमिका बजावतो. हा आहार केवळ शरीराला आवश्यक पोषणच देत नाही, तर दीर्घकाळ निरोगी राहण्यासही मदत करतो.