घरातील सर्वात घाणेरडी जागा कोणती आहे? हा प्रश्न ऐकताच मनात सर्वात आधी टॉयलेट सीटचाच विचार येतो. कदाचित याच कारणामुळे आपण त्याच्या स्वच्छतेबाबत सर्वाधिक सतर्क असतो. पण जरा थांबा. विचार करा की ज्या वस्तू आपण दिवसातून अनेक वेळा हातात घेतो, खाताना-पिताना स्पर्श करतो किंवा थेट चेहऱ्याजवळ नेतो, त्या खरोखरच तितक्या स्वच्छ असतात का, जितक्या स्वच्छ आपण त्यांना मानत आहोत? सत्य हे आहे की रोजच्या वापरातील या वस्तू अनेकदा टॉयलेट सीटपेक्षाही जास्त घाणेरड्या असू शकतात. अनेक अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की किचन स्पंज, मोबाईल फोन, टीव्ही रिमोट, की-बोर्ड यांसारख्या पृष्ठभागांवर टॉयलेट सीटच्या तुलनेत शेकडो-हजारो पटीने जास्त बॅक्टेरिया असू शकतात. अशा परिस्थितीत आज कामाची बातमी मध्ये जाणून घेऊया की– घरातील अशा कोणत्या जागा आहेत, जिथे टॉयलेट सीटपेक्षा जास्त बॅक्टेरिया असू शकतात? यांवर असलेल्या जंतूंमुळे कोणत्या आजारांचा धोका वाढतो? कोणत्या आरोग्यदायी स्वच्छतेच्या सवयी आहेत, ज्या आपण नक्कीच पाळल्या पाहिजेत? तज्ज्ञ: डॉ. रोहित शर्मा, कन्सल्टंट, इंटरनल मेडिसिन, अपोलो स्पेक्ट्रा हॉस्पिटल, जयपूर डॉ. शीतल वर्मा, प्रोफेसर, क्लिनिकल मायक्रोबायोलॉजी, किंग जॉर्ज मेडिकल युनिव्हर्सिटी, लखनऊ प्रश्न– अशा कोणत्या जागा किंवा वस्तू आहेत, जिथे टॉयलेट सीटपेक्षा जास्त बॅक्टेरिया असू शकतात, पण त्याबद्दल आपल्याला माहिती नसते? उत्तर– अभ्यासानुसार, घर आणि ऑफिसमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या अनेक सामान्य वस्तू अशा आहेत, ज्यांवर टॉयलेट सीटपेक्षा कितीतरी जास्त बॅक्टेरिया आढळतात. याचे कारण असे आहे की या वस्तू वारंवार हाताळल्या जातात, पण आपण त्या कधीच स्वच्छ करत नाही. ग्राफिकमधून समजून घेऊया- आता यांना एक-एक करून थोडे सविस्तरपणे समजून घेऊया. टीव्ही रिमोट टीव्ही पाहताना आपण अनेकदा खात-पीत असतो आणि त्याच वेळी रिमोटही हातात असतो. पण रिमोट स्वच्छ करण्याचा विचार कदाचितच कोणाला येतो. यूकेमधील चर्चिल इन्शुरन्स या कंपनीच्या सर्वेक्षणानुसार असे आढळून आले की, एक टीव्ही रिमोट टॉयलेट सीटपेक्षा सुमारे 15 पट जास्त घाणेरडा असू शकतो. कटिंग बोर्ड स्वयंपाकघरात कटिंग बोर्डचा वापर भाज्या, फळे आणि कच्चे मांस कापण्यासाठी केला जातो. युनिव्हर्सिटी ऑफ ऍरिझोनाच्या एका अभ्यासानुसार, सरासरी एका कटिंग बोर्डमध्ये टॉयलेट सीटपेक्षा 200 पट जास्त फीकल बॅक्टेरिया (मल-संबधित जीवाणू) असू शकतात, जे फूड पॉयझनिंगचे कारण बनू शकतात. स्मार्टफोन मोबाइल फोन दिवसभर आपल्या हातात असतो. अनेक लोक याचा वापर शौचालयातही करतात. वॉशरूम स्वच्छतेवर अभ्यास-सर्वेक्षण करणाऱ्या इनिशियल वॉशरूम कंपनीच्या 2018 च्या एका अभ्यासानुसार, मोबाइल फोन टॉयलेट सीटपेक्षा सुमारे 7 पट जास्त गलिच्छ असू शकतात. शौचालयात फोन वापरल्याने बॅक्टेरिया थेट स्क्रीन आणि कव्हरवर हस्तांतरित होतात. पिलो कव्हर झोपताना उशीच्या कव्हरवर घाम, लाळ आणि मृत त्वचेच्या पेशी जमा होत राहतात. जर ते नियमितपणे धुतले नाहीत, तर ते बॅक्टेरिया आणि बुरशीचे घर बनू शकतात. किचन स्पंज किचन स्पंजची गणना सर्वात गलिच्छ घरगुती वस्तूंमध्ये केली जाते. संशोधन सांगते की एका किचन स्पंजमध्ये ई कोली आणि साल्मोनेलासारखे धोकादायक बॅक्टेरिया असू शकतात. सरासरी एका किचन स्पंजमध्ये प्रति वर्ग सेंटीमीटर 45 अब्ज सूक्ष्मजंतू (मायक्रोब्स) पर्यंत बॅक्टेरिया आढळले आहेत, जे टॉयलेट सीटपेक्षा हजारो पटीने जास्त आहेत. की-बोर्ड की-बोर्डवरही अन्नाचे कण, धूळ आणि हाताचे जंतू जमा होत राहतात. त्यामुळे तिथेही टॉयलेट सीटपेक्षा 200 पट जास्त बॅक्टेरिया असू शकतात. दरवाजांचे हँडल आणि स्विचेस दरवाजांचे हँडल, नळाचे हँडल, इलेक्ट्रिक स्विचेस आणि लिफ्टच्या बटणांना दिवसभर अनेक लोक स्पर्श करतात. ते स्वच्छ केले जात नाहीत. त्यामुळे या पृष्ठभागांवरही अनेक जंतू असू शकतात. ऑफिस डेस्क अनेक अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की, सरासरी एक ऑफिस डेस्क किचन टेबलपेक्षा 100 पट जास्त घाणेरडे आणि टॉयलेट सीटपेक्षा 400 पट कमी स्वच्छ असू शकते. टूथब्रश टूथब्रशमध्येही बॅक्टेरिया असू शकतात. संशोधनानुसार, एका टूथब्रशमध्ये 2 लाख पर्यंत बॅक्टेरिया असू शकतात. त्यामुळे टूथब्रश वेळोवेळी बदलणे अत्यंत आवश्यक आहे. पाळीव प्राण्यांचे फूड बाउल संशोधनानुसार, जर एखाद्या कुत्र्याने टॉयलेट सीट चाटली, तर त्याला प्रति चौरस इंच सुमारे 296 बॅक्टेरिया मिळतात. परंतु त्याच्या खाण्याच्या भांड्यात प्रति चौरस इंच 2,000 पेक्षा जास्त बॅक्टेरिया आढळले आहेत. प्रश्न– या बॅक्टेरिया असलेल्या वस्तू आणि पृष्ठभागांमुळे कोणत्या आजारांचा धोका वाढू शकतो? उत्तर– या पृष्ठभागांवर असलेले बॅक्टेरिया आणि व्हायरस शरीरात प्रवेश करून अनेक प्रकारचे संक्रमण पसरवू शकतात. विशेषतः जर आपण या पृष्ठभागांना स्पर्श केल्यानंतर व्यवस्थित हात स्वच्छ केले नाहीत, थेट जेवण केले किंवा घाणेरड्या हातांनी डोळे, नाक, तोंड यांना स्पर्श केला. प्रश्न– कोणत्या लोकांना बॅक्टेरियल इन्फेक्शनचा धोका जास्त असतो? उत्तर– खालील मुद्द्यांमध्ये पहा– प्रश्न – वर दिलेल्या यादीतील वस्तूंची स्वच्छता किती वेळा आणि कशी करावी? उत्तर– घरातील आणि ऑफिसमधील ज्या वस्तूंना आपण दिवसातून अनेक वेळा स्पर्श करतो, त्यांच्यामुळे सर्वाधिक बॅक्टेरिया पसरतात. चला जाणून घेऊया की त्यांना कधी आणि कसे स्वच्छ करावे. मोबाइल फोन मोबाइल फोन आठवड्यातून किमान 3–4 वेळा अल्कोहोल-आधारित वाइप किंवा मायक्रोफायबर कापडाने स्वच्छ करा. टीव्ही रिमोट टीव्ही रिमोट आठवड्यातून 2–3 वेळा डिसइन्फेक्टंट वाइपने स्वच्छ करणे आवश्यक आहे. बटणांमधील साचलेली घाण काढण्यासाठी सुक्या कापडाचा किंवा इअरबडचा वापर करा. कटिंग बोर्ड कटिंग बोर्ड प्रत्येक वापरानंतर गरम पाणी आणि डिशवॉशर लिक्विडने चांगले धुवा. कच्चे मांस आणि भाज्यांसाठी वेगवेगळे बोर्ड वापरल्याने फूड इन्फेक्शनचा धोका कमी होतो. किचन स्पंज किचन स्पंज 1–2 आठवड्यांत बदलण्याची सवय लावा. दररोज वापरल्यानंतर स्पंज पिळून वाळवणे आवश्यक आहे, कारण ओलसरपणामुळे बॅक्टेरिया वेगाने वाढतात. की-बोर्ड की-बोर्ड आठवड्यातून कमीतकमी दोनदा स्वच्छ करा. आधी धूळ झटकून टाका, नंतर अल्कोहोल वाइपने बटणे आणि पृष्ठभाग पुसून घ्या, विशेषतः जेव्हा अनेक लोक ते वापरत असतील. उशीचे कव्हर उशीचे कव्हर आठवड्यातून कमीतकमी एकदा धुवा. दरवाजाचे हँडल आणि लाईट स्विच दरवाजाचे हँडल आणि इलेक्ट्रिक स्विच दर 2-3 दिवसांनी जंतुनाशक वाइपने स्वच्छ करा. ऑफिस डेस्क ऑफिस डेस्क नियमितपणे स्वच्छ ठेवणे महत्त्वाचे आहे. आठवड्यातून कमीतकमी 2 वेळा पृष्ठभाग निर्जंतुक करा. टूथब्रश टूथब्रश योग्य ठिकाणी ठेवा आणि 3-4 महिन्यांनी नक्की बदला. ओल्या ठिकाणी ठेवलेल्या टूथब्रशमध्ये बॅक्टेरिया लवकर वाढतात. पाळीव प्राण्याचे खाण्याचे भांडे पाळीव प्राण्याच्या खाण्याचे भांडे रोज गरम पाण्याने धुवा. प्रश्न – दैनंदिन जीवनातील 10 आरोग्यदायी स्वच्छतेच्या सवयी कोणत्या आहेत, ज्यांचे सर्वांनी नक्की पालन केले पाहिजे? उत्तर- खालील ग्राफिकमध्ये लिहिलेले मुद्दे वाचा आणि या सवयींचा तुमच्या दैनंदिन जीवनात समावेश करा. दैनंदिन जीवनात या सामान्य वाटणाऱ्या, पण अत्यंत महत्त्वाच्या खबरदाऱ्या पाळून आपण स्वतःला आणि आपल्या कुटुंबाला निरोगी ठेवू शकतो.