हत्तीवरून व्याघ्र दर्शन १४ वर्षांपूर्वी बंद:आता ताडोबा, पेंच, मेळघाटमध्ये गस्त, रेस्क्यूसाठी वापर

महाराष्ट्रातील व्याघ्र प्रकल्पांमध्ये पर्यटकांसाठी हत्ती सफारी आणि टायगर शो १४ वर्षांपूर्वी बंद करण्यात आले आहेत. एकेकाळी पर्यटकांचे मुख्य आकर्षण असलेल्या या सफारी आता ताडोबा, पेंच आणि मेळघाट या प्रकल्पांमध्ये केवळ गस्त, बचाव कार्य आणि रानटी हत्तींना हुसकावण्यासाठी वापरल्या जातात. १९७३ च्या 'प्रोजेक्ट टायगर'च्या सुरुवातीपासून ताडोबा-अंधारी, मेळघाट आणि पेंच या प्रकल्पांमध्ये पर्यटनासाठी हत्तींचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होत होता. मात्र, हत्ती अचानक उत्तेजित होऊन होणारे अपघात, वाघांचे हल्ले आणि सुरक्षेचे धोके यामुळे या सफारी धोकादायक ठरल्या होत्या. प्राण्यांवरील ताण आणि वाघांच्या नैसर्गिक अधिवासात होणारा हस्तक्षेप रोखण्यासाठी राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाचे नियम व सर्वोच्च न्यायालयाच्या २०१२ च्या आदेशानुसार व्यावसायिक हत्ती सफारी पूर्णपणे थांबवण्यात आली. आज महाराष्ट्रातील कोणत्याही व्याघ्र प्रकल्पात पर्यटकांसाठी हत्ती सफारी सुरू नसली तरी, वन व्यवस्थापन आणि संरक्षणात हत्तींची भूमिका महत्त्वाची आहे. मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पातील अति-दुर्गम दऱ्याखोऱ्यांत, जिथे वाहने किंवा पायी जाणे शक्य नसते, तिथे वन कर्मचाऱ्यांच्या गस्तीसाठी हत्तींचा वापर केला जातो. ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पात मानवी वस्तीत शिरलेल्या किंवा जखमी वाघांना शोधून डार्ट करण्याच्या बचाव मोहिमांमध्ये हे प्रशिक्षित हत्ती मोलाची कामगिरी बजावतात. पेंच व्याघ्र प्रकल्पातील चोरबाहुली हत्ती कॅम्पमध्ये कर्नाटकातून आणलेले 'भीमा' आणि 'सुब्रमण्यम' हे कुमकी हत्ती तैनात आहेत. गस्त आणि बचाव कार्यासोबतच, सीमावर्ती भागातून येणाऱ्या रानटी हत्तींना मानवी वस्त्या व शेतांपासून दूर हुसकावण्यासाठी या हत्तींचा प्रभावी वापर केला जात आहे. अशा प्रकारे, व्याघ्र प्रकल्पांतील हत्तींचा प्रवास पर्यटनाच्या मनोरंजनाकडून आता प्रत्यक्ष जंगल संरक्षण, बचाव आणि मानव-वन्यजीव संघर्ष नियंत्रणाकडे वळला आहे.