Kaygaon Women Farmers Adopt Innovative Farming Methods | Drought Success एका बाजूला दुष्काळाने शेती होरपळतेय… पिकं सुकतायत, शेतकरी पावसाची वाट पाहतायत. पण याच दुष्काळात कायगावच्या शिवारात आम्हाला काहीसं वेगळं चित्र पाहायला मिळालं. इथं काही शेतांमध्ये अजूनही हिरवळ टिकून आहे. आणि ही हिरवळ टिकवण्यामागे आहेत गावातल्या महिला श हे चित्र पाहण्यासाठी आम्ही छत्रपती संभाजीनगरहून थेट कायगावच्या दिशेने निघालो. वाटेत अनेक शिवारं ओलांडली. कुठे पिकांनी माना टाकल्या होत्या, तर कुठे पाण्याअभावी पिकं सुकून गेली होती. ऑक्टोबर हिटच्या झळा आणि पावसाची कमतरता याचा फटका शेतीला बसलेला स्पष्ट दिसत होता.मात्र, कायगावच्या शिवारात पोहोचल्यानंतर चित्र काहीसं वेगळं दिसलं. काही ठिकाणी कपाशी, हळद आणि इतर पिकं हिरवीगार दिसत होती. दुष्काळाची परिस्थिती असतानाही ही शेती टिकवण्यासाठी नेमके कोणते प्रयत्न केले जात आहेत, असा प्रश्न आम्हाला पडला. या प्रश्नाचं उत्तर शोधताना आम्ही गावातील महिला शेतकऱ्यांशी संवाद साधला. त्यांचं म्हणणं ऐकलं, शेतात सुरू असलेले प्रयोग पाहिले आणि एका एकरात वेगवेगळ्या पिकांचं नियोजन त्या कशा पद्धतीने करतात, हे समजून घेतलं. जैविक शेती, घरच्या घरी खतनिर्मिती, पाण्याचं नियोजन आणि कुटुंबाच्या गरजेनुसार पीकपद्धती… अशा वेगवेगळ्या गोष्टींच्या माध्यमातून या महिला शेतीचा खर्च कमी करण्याचा आणि दुष्काळातही शेती टिकवण्याचा प्रयत्न करत आहेत. मात्र, या प्रयोगातून त्यांना नेमका किती फायदा होतोय? पाण्याची कमतरता असतानाही त्यांना कोणत्या अडचणींचा सामना करावा लागतोय? आणि या शेतीच्या प्रयोगामुळे महिलांच्या आयुष्यात काय बदल झाला आहे? हे जाणून घेण्यासाठी पाहूया, कायगावच्या महिला शेतकऱ्यांचा हा ग्राउंड रिपोर्ट… एका एकरात कुटुंबाच्या गरजांचं नियोजन दुष्काळी परिस्थितीत शेती करताना पाणी किती उपलब्ध आहे, कोणतं पीक घ्यायचं आणि किती क्षेत्रावर पेरणी करायची, याचा विचार करणं गरजेचं ठरतं. याच विचारातून पुढे आलं आहे ‘एक एकर शेती मॉडेल’. अर्धा एकर किंवा एक एकर जमीन असलेल्या शेतकऱ्यांनाही आपल्या कुटुंबाच्या गरजा लक्षात घेऊन शेतीचं नियोजन करता यावं, हा या मॉडेलमागचा मुख्य उद्देश आहे.
याबाबत गावातील महिला शेतकऱ्यांनी सांगितलं की, या पद्धतीत एकाच पिकावर अवलंबून न राहता तूर, मूग, उडीद, चवळी यांसारखी कडधान्यं, भुईमूग, तीळ, मका आणि हंगामानुसार भाजीपाला अशी विविध पिकं घेतली जातात. मेथी, शेपू, पालक यांसारख्या पालेभाज्यांमुळे घरच्या भाजीपाल्याची गरज भागवता येते, तर कडधान्यांमधून वर्षभर लागणाऱ्या डाळींचा काही भाग मिळू शकतो. महिलांच्या म्हणण्यानुसार, या नियोजनामुळे एकाच पिकावर अवलंबून राहावं लागत नाही. एखाद्या पिकाचं उत्पादन कमी झालं, तरी इतर पिकांमधून काही प्रमाणात अन्नधान्य किंवा उत्पन्न मिळण्याची शक्यता राहते. मात्र, पाऊस आणि पाण्याची उपलब्धता कमी असल्यास पिकांवर त्याचा परिणाम होतोच. या मॉडेलमध्ये शेतीकडे केवळ बाजारात विक्री करून पैसे मिळवण्याचं साधन म्हणून पाहिलं जात नाही. तर आपल्या कुटुंबाला वर्षभर लागणारा भाजीपाला आणि कडधान्यं शेतातून किती मिळू शकतील, याचंही नियोजन केलं जातं. त्यामुळे बाजारातून अन्नपदार्थ खरेदी करण्यासाठी होणारा खर्च कमी करण्यास मदत होते. म्हणजेच, एका एकरातून केवळ उत्पन्न मिळवणं नाही, तर कुटुंबाच्या अन्नाची गरज भागवण्याचाही प्रयत्न या महिला करत आहेत. दुष्काळात पाण्याचा प्रत्येक थेंब महत्त्वाचा दुष्काळात शेती करताना सर्वांत मोठी चिंता असते ती पाण्याची. कोणतं पीक घ्यायचं, किती क्षेत्रावर पेरणी करायची आणि उपलब्ध पाणी किती दिवस पुरेल, याचा विचार करूनच महिलांना शेतीचं नियोजन करावं लागतं. पाण्याची हीच गरज लक्षात घेऊन कायगावातील महिलांनी ‘जलतारा’ ही संकल्पना राबवली आहे. या उपक्रमांतर्गत एक एकर शेतीच्या चारही बाजूंनी खड्डे खणले जातात. पावसाचं पाणी या खड्ड्यांमध्ये साठून जमिनीत मुरावं आणि जमिनीतील ओलावा टिकवण्यासाठी मदत व्हावी, हा त्यामागचा प्रयत्न आहे. दुष्काळी परिस्थितीत उपलब्ध पाण्याचा जास्तीत जास्त उपयोग व्हावा, यासाठी महिला आपल्या परीने प्रयत्न करत आहेत. महिलांनी सांगितलं की, पाण्याची कमतरता असल्यामुळे प्रत्येक पिकाकडे लक्ष देणं आणि उपलब्ध पाण्याचा जपून वापर करणं गरजेचं आहे. एका एकरात वेगवेगळी पिकं घेतल्यामुळे मूग, उडीद, भुईमूग आणि चवळी यांसारख्या पिकांचं उत्पादन मिळालं असलं, तरी तुरीच्या पिकाला पाणी कमी पडत असल्याची चिंता त्यांना सतावत आहे. अद्रक पिकालाही पाण्याची कमतरता जाणवत आहे.
या महिलांचे अनुभव पाहिले, तर एक गोष्ट स्पष्ट होते की, जैविक शेतीमुळे खर्च कमी करण्यास मदत होत असली, तरी पाण्याची समस्या कायम आहे. पाऊस कमी झाला, तर त्याचा परिणाम पिकांवर होतोच. त्यामुळे पीकनियोजनासोबत पाण्याचं व्यवस्थापन आणि पावसाचं पाणी जमिनीत मुरवण्याचे प्रयत्नही महत्त्वाचे ठरतात. म्हणजेच, एका एकरात वेगवेगळी पिकं घेण्यासोबतच पाण्याचा प्रत्येक थेंब जपण्याचा प्रयत्न या महिला करत आहेत. कारण दुष्काळात पाणी टिकवणं म्हणजेच शेती टिकवण्याच्या दिशेने टाकलेलं एक महत्त्वाचं पाऊल आहे. घरच्या घरी खतनिर्मिती; शेतीचा खर्च कमी करण्याचा प्रयत्न शेतीचा खर्च वाढला की शेतकऱ्यांच्या हातात उरणारा नफाही कमी होतो. रासायनिक खते, कीटकनाशकं आणि बियाण्यांसाठी वारंवार पैसे खर्च करावे लागतात. हा खर्च कमी करण्यासाठी कायगावातील महिला शेतकरी आता घरच्या घरी जैविक खते तयार करण्यावर भर देत आहेत. महिलांनी सांगितलं की, पूर्वी शेतीसाठी बाजारातून खते आणि औषधं खरेदी करावी लागत होती. मात्र, जैविक शेतीचं प्रशिक्षण घेतल्यानंतर घरच्या घरी खतं तयार करण्याची पद्धत समजली. आता शेणखत आणि इतर सेंद्रिय पदार्थांचा वापर करून गांडूळ खत, जीवामृत, दशपर्णी अर्क आणि व्हर्मीवॉश यांसारख्या निविष्ठा तयार करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. यासोबतच घरातील बियाणं जतन करून पुढील हंगामासाठी वापरण्यावरही भर दिला जात आहे. त्यामुळे बाजारातून प्रत्येक वेळी बियाणं खरेदी करण्याचा खर्च कमी करण्यास मदत होऊ शकते. या पद्धतीमुळे शेतीसाठी बाहेरून खरेदी कराव्या लागणाऱ्या निविष्ठांवरील अवलंबित्व कमी करण्याची संधी महिलांना मिळत आहे. अर्थात, सर्व खर्च पूर्णपणे कमी होतोच असं नाही; पण उपलब्ध साधनांचा वापर करून शेती अधिक किफायतशीर करण्याचा त्यांचा प्रयत्न आहे. म्हणजेच, शेतात पिकं घेण्यासोबतच शेतीसाठी लागणाऱ्या काही गोष्टी घरच्या घरी तयार करून खर्च कमी करण्याचा मार्ग या महिला शोधत आहेत. ‘पूर्वी शेतीचे निर्णय माझ्या हातात नव्हते; आता मी स्वतः निर्णय घेते’ कायगावातील महिला शेतकरी ज्योती गजानन जयवळ यांची कहाणी या प्रयोगातील महत्त्वाचा बदल दाखवून देते. त्यांच्याकडे तीन एकर शेती आहे. त्यापैकी एका एकरात त्यांनी जैविक शेतीचं मॉडेल राबवलं आहे. स्वयं शिक्षण प्रयोग संस्थेच्या मार्गदर्शनातून त्यांनी गांडूळ खत, जीवामृत आणि दशपर्णी अर्क तयार करण्याची आणि वापरण्याची पद्धत शिकून घेतली. या एक एकरात त्यांनी तूर, भुईमूग, मूग, उडीद, तीळ आणि चवळी अशी विविध पिकं घेतली. त्यापैकी मूग, उडीद, भुईमूग आणि चवळीचं उत्पादन त्यांना मिळालं. मात्र, पाणी कमी पडत असल्यामुळे तुरीच्या उत्पादनाची चिंता कायम आहे. तरीही वेगवेगळी पिकं घेतल्यामुळे घरच्या अन्नधान्याच्या गरजा भागवण्यासाठी मदत झाल्याचं त्या सांगतात. ज्योती जयवळ सांगतात, “पूर्वी शेतीचे निर्णय घरातील इतर सदस्य घेत होते. रासायनिक खतांचा वापर केला जायचा. पण स्वयं शिक्षण प्रयोग संस्थेच्या संपर्कात आल्यानंतर जैविक शेतीचं प्रशिक्षण मिळालं. आता मी स्वतः शेतीचे निर्णय घेते.
जैविक पद्धतीमुळे शेतीचा खर्च कमी करण्यास मदत झाली आणि उत्पादनही मिळालं.” ज्योती यांच्यासाठी हा बदल केवळ शेतीच्या पद्धतीपुरता मर्यादित नाही. पूर्वी ज्या शेतीचे निर्णय इतर घेत होते, त्याच शेतीचं नियोजन आता त्या स्वतः करत आहेत. शेतात कोणती पिकं घ्यायची, खतांचा वापर कसा करायचा, याबाबत त्या स्वतः निर्णय घेत आहेत. महिलांच्या हाती शेतीचे निर्णय; आर्थिक स्वावलंबनाच्या दिशेने पाऊल कायगावमधील या प्रयोगात केवळ शेतीची पद्धत बदलण्याचा प्रयत्न नाही, तर महिलांनी स्वतः शेतीचे निर्णय घ्यावेत आणि गावातील प्रश्नांमध्येही त्यांचा सहभाग वाढावा, यावर भर दिला जात आहे. स्वयं शिक्षण प्रयोग संस्थेसोबत काम करणाऱ्या अर्चना परमेश्वर कोळी सांगतात की, पूर्वी अनेक महिला ग्रामपंचायतीत जात नव्हत्या. गावातील सुविधा, शासकीय योजना आणि ग्रामपंचायतीच्या कामकाजाची माहितीही त्यांना पुरेशी नव्हती. मात्र, संस्थेच्या माध्यमातून महिलांचे गट तयार झाले आणि ग्रामपंचायतीत जाऊन गावातील प्रश्न मांडण्यासाठी त्यांना प्रोत्साहन मिळालं. हळूहळू महिलांचा सहभाग वाढू लागला. पाणी, शेती, आरोग्य आणि गावातील इतर समस्यांबाबत त्या एकत्रितपणे आवाज उठवू लागल्या. म्हणजेच, घर आणि शेताच्या जबाबदाऱ्या सांभाळतानाच गावाच्या विकासातही सहभागी होण्याची संधी महिलांना मिळत आहे. शेतीतही असाच बदल विमल शिंदे यांच्या अनुभवातून दिसून येतो. स्वयं शिक्षण प्रयोग संस्थेच्या मार्गदर्शनानंतर त्यांनी जैविक शेती सुरू केली. पूर्वी खतांवर अधिक खर्च होत होता; मात्र आता जैविक पद्धतीचा वापर केल्यामुळे खर्च कमी झाल्याचं त्या सांगतात. घरासाठी भाजीपाला पिकवण्यासोबतच त्या काही भाजीपाला विक्रीसाठीही घेतात. पण पाण्याची कमतरता असल्यामुळे उत्पादनावर मर्यादा येतात. विमल शिंदे सांगतात, “पूर्वी शेतीचे निर्णय घेण्याचा अधिकार माझ्याकडे नव्हता. आता मी स्वतः निर्णय घेते.” त्यांच्या या शब्दांतून शेतीतील बदलासोबतच महिलांच्या भूमिकेत होत असलेला बदलही समोर येतो. कोणती पिकं घ्यायची, खतांचा वापर कसा करायचा आणि शेतीतून मिळणाऱ्या उत्पादनाचं नियोजन कसं करायचं, यामध्ये महिलांचा सहभाग वाढत आहे. शेतीच्या निर्णयांपासून ग्रामपंचायतीतील सहभागापर्यंतचा हा प्रवास महिलांना स्वतःची भूमिका मांडण्याची आणि आर्थिक स्वावलंबनाच्या दिशेने पुढे जाण्याची संधी देत आहे.
भाजीपाल्याचा घरगुती खर्च कमी करण्यावर भर शेतीतून पीक घेतलं, तरी घरातील भाजीपाल्यासाठी अनेक कुटुंबांना बाजारावर अवलंबून राहावं लागतं. त्यामुळे रोजच्या खर्चात भर पडते. हाच खर्च कमी करण्यासाठी कायगावमधील महिलांना घराच्या परिसरात उपलब्ध जागेनुसार भाजीपाला पिकवण्याचं मार्गदर्शन केलं जात आहे. संस्थेच्या कार्यकर्त्यांनी सांगितलं की, सिल्लोड तालुक्यात मका आणि अद्रक या पिकांचं प्रमाण अधिक आहे. मात्र, घरातील भाजीपाल्याची गरज भागवण्यासाठी बाजारातून भाज्या खरेदी कराव्या लागतात. त्यामुळे महिलांना घरच्या जागेत मेथी, शेपू, पालक आणि इतर हंगामी भाज्या पिकवण्यासाठी प्रोत्साहित केलं जात आहे. यामध्ये घरासाठी आठवड्याला किती भाजीपाला लागतो, त्यासाठी किती पैसे खर्च होतात आणि वर्षभरात हा खर्च किती वाढतो, याचा हिशेबही महिलांना समजावून सांगितला जातो. घरच्या गरजेनुसार भाजीपाला पिकवला, तर बाजारातून होणारी खरेदी कमी करता येऊ शकते आणि घरखर्चात बचत होऊ शकते. मात्र, दुष्काळी परिस्थितीत परसबाग तयार करताना पाण्याचं नियोजन करणंही तितकंच महत्त्वाचं आहे. उपलब्ध पाणी आणि जागा लक्षात घेऊनच भाजीपाला पिकवण्यावर भर दिला जात आहे. चारा व्यवस्थापन आणि शेतीपूरक व्यवसायांची जोड दुष्काळाचा परिणाम केवळ शेतातील पिकांवर होत नाही, तर जनावरांनाही त्याचा फटका बसतो. पाऊस कमी झाला की हिरव्या चाऱ्याची उपलब्धता घटते. बाहेरून चारा खरेदी करावा लागतो आणि पशुपालनाचा खर्च वाढतो. ही अडचण लक्षात घेऊन कायगावमधील एक एकर शेती मॉडेलमध्ये चारा व्यवस्थापन आणि शेतीपूरक व्यवसायांवरही भर दिला जात आहे. स्वयं शिक्षण प्रयोग संस्थेच्या प्रतिनिधी प्रिया राखौंडे यांच्या माहितीनुसार, या उपक्रमात मक्यासारखी चारा पिकं घेण्यासोबतच जनावरांसाठी अझोला, मुरघास आणि हायड्रोपोनिक चारा तयार करण्याबाबत मार्गदर्शन केलं जातं. हिरवा चारा उपलब्ध असताना त्यापासून मुरघास तयार करून साठवता येतो. त्यामुळे चाऱ्याची टंचाई निर्माण झाल्यास त्याचा उपयोग होऊ शकतो. त्याचबरोबर अझोला आणि हायड्रोपोनिक चाऱ्यासारख्या पर्यायांची माहितीही दिली जाते. मात्र, जनावरांच्या आहारात त्यांचा वापर योग्य प्रमाणात करणं गरजेचं आहे. यासोबतच कुक्कुटपालन, शेळीपालन, दुग्धव्यवसाय आणि गांडूळ खतनिर्मिती यांसारख्या शेतीपूरक व्यवसायांची माहिती महिलांना दिली जाते. कारण शेतीतून मिळणारं उत्पन्न कमी झालं, तर अशा व्यवसायांमधून काही प्रमाणात आर्थिक आधार मिळू शकतो. 1993 पासून ग्रामीण महिलांसोबत काम कायगावमध्ये महिलांच्या शेतीत होत असलेल्या बदलांमागे स्वयं शिक्षण प्रयोग संस्थेचं मार्गदर्शन महत्त्वाचं ठरत आहे. ही संस्था 1993 पासून ग्रामीण भागातील महिलांसोबत काम करत आहे. महिला सक्षमीकरण, बचत गट, आरोग्य, पाणी आणि स्वच्छता, ग्रामपंचायतीतील सहभाग, शेती आणि शेतीपूरक व्यवसाय अशा विविध क्षेत्रांत संस्थेचे उपक्रम सुरू आहेत. महिलांना केवळ प्रशिक्षण देण्यापुरतं हे काम मर्यादित नाही, तर त्यांनी शिकलेल्या गोष्टी प्रत्यक्ष आयुष्यात आणि शेतीत वापराव्यात, यासाठीही मार्गदर्शन केलं जातं. घरच्या घरी जैविक खतं तयार करणं, बियाणं जतन करणं, शेतीचा खर्च कमी करणं आणि कुटुंबाच्या गरजेनुसार पिकांचं नियोजन करणं, अशा गोष्टींवर भर दिला जात आहे. यासोबतच महिलांनी ग्रामपंचायतीच्या कामकाजात सहभागी व्हावं, गावातील प्रश्न मांडावेत आणि स्थानिक निर्णयप्रक्रियेत स्वतःची भूमिका बजावावी, यासाठीही प्रयत्न केले जात आहेत. मात्र, अशा प्रयोगांचा फायदा अधिकाधिक महिलांपर्यंत पोहोचण्यासाठी महिला गट, ग्रामपंचायत, कृषी विभाग आणि तज्ज्ञ यांच्यात समन्वय असणंही महत्त्वाचं आहे. उपलब्ध पाणी, जमिनीची परिस्थिती आणि स्थानिक गरजा लक्षात घेऊन शेतीचं नियोजन केल्यास या प्रयत्नांना अधिक मदत होऊ शकते. प्रयोग सुरू; दुष्काळावर मात करण्यासाठी नियोजनाची गरज कायगावमधील महिला शेतकऱ्यांनी सुरू केलेला एक एकर शेतीचा प्रयोग अजूनही सुरू आहे.
या प्रयोगातून काही पिकांचं उत्पादन मिळालं, घरच्या वापरासाठी कडधान्यं उपलब्ध झाली आणि जैविक खतांचा वापर करून शेतीचा खर्च कमी करण्याचा अनुभवही महिलांना मिळाला. मात्र, पाण्याची कमतरता अजूनही कायम आहे. तुरीच्या उत्पादनाची चिंता आहे, तर अद्रकासारख्या पिकांनाही पाणी कमी पडत आहे. त्यामुळे या प्रयोगाकडे दुष्काळावर मात करण्याचा हमखास उपाय म्हणून पाहता येणार नाही. उलट, उपलब्ध साधनांचा योग्य वापर करून शेतीचं नियोजन कसं करता येईल, याचा हा एक प्रयत्न आहे. प्रत्येक गावातील जमीन, पाऊस आणि पाण्याची उपलब्धता वेगळी असते. त्यामुळे आपल्या परिस्थितीनुसार पिकांची निवड आणि शेतीचं नियोजन करणं गरजेचं आहे. दुष्काळाचा सामना करण्यासाठी पाणी जपणं, पावसाचं पाणी जमिनीत मुरवणं, शेतीचा खर्च कमी करणं, घरच्या अन्नधान्याची गरज लक्षात घेऊन पिकं घेणं आणि जनावरांसाठी चाऱ्याचं नियोजन करणं, या सगळ्या गोष्टी महत्त्वाच्या ठरतात. त्यासाठी महिला शेतकरी, ग्रामपंचायत, कृषी तज्ज्ञ आणि स्थानिक प्रशासन यांनी एकत्रितपणे प्रयत्न करणंही आवश्यक आहे. कायगावमधील महिलांचा हा प्रयोग याच दिशेने टाकलेलं एक पाऊल आहे. एका एकरात वेगवेगळी पिकं घेणं, घरच्या घरी जैविक खतं तयार करणं आणि शेतीचे निर्णय स्वतः घेणं, या माध्यमातून महिला शेतीत आपली भूमिका अधिक सक्षमपणे बजावत आहेत. दुष्काळाच्या काळोखात आशेची हिरवळ आज एका बाजूला दुष्काळामुळे शेती उद्ध्वस्त होत आहे. पिकं हातची जात आहेत, कर्जाचा डोंगर वाढतोय आणि आर्थिक संकटामुळे काही शेतकरी आत्महत्येसारखं टोकाचं पाऊल उचलत आहेत. अशा परिस्थितीत शेती टिकवणं, कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करणं आणि उद्याची आशा जिवंत ठेवणं, हे मोठं आव्हान बनलं आहे. मात्र, याच संकटाच्या काळात कायगावमधील महिला शेतकरी आपल्या परीने वेगळी वाट शोधत आहेत. एका एकरात वेगवेगळी पिकं घेणं, घरच्या घरी जैविक खतं तयार करणं, पाण्याचा प्रत्येक थेंब जपणं आणि शेतीचे निर्णय स्वतः घेणं… या छोट्या-छोट्या प्रयत्नांतून त्या शेती टिकवण्याचा प्रयत्न करत आहेत. त्यांच्या या प्रयोगाने दुष्काळ संपलेला नाही, पाण्याची चिंता मिटलेली नाही आणि उद्याच्या उत्पादनाची खात्रीही नाही.
पण या महिलांनी संकटापुढे हार न मानता परिस्थितीशी लढण्याचा मार्ग निवडला आहे. पूर्वी ज्या शेतीचे निर्णय इतर घेत होते, त्याच शेतीचं नियोजन आज त्या स्वतः करत आहेत. त्यांच्या शेतात उगवणारी हिरवळ ही केवळ पिकांची नाही, तर त्यांच्या आत्मविश्वासाची आणि स्वावलंबनाचीही आहे. शेतीसमोरील संकटं केवळ शेतकऱ्यांच्या प्रयत्नांनी दूर होणार नाहीत. त्यासाठी पाण्याचं शाश्वत नियोजन, योग्य मार्गदर्शन आणि शासनाच्या ठोस मदतीचीही गरज आहे. मात्र, कायगावमधील महिलांचा हा प्रयोग एक गोष्ट नक्की दाखवतो — परिस्थिती कितीही कठीण असली, तरी योग्य नियोजन, एकमेकांची साथ आणि स्वतःच्या निर्णयांवरचा विश्वास असेल, तर आशेची नवी वाट शोधता येऊ शकते.