गिरिजापती महादेव मंदिर

गिरिजापती महादेव मंदिर, नातेपुते: ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वैभव
महाराष्ट्र हे संत, गडकिल्ले आणि प्राचीन मंदिरांची भूमी आहे. याच भूमीतील सोलापूर जिल्ह्याच्या माळशिरस तालुक्यात स्थित असलेले नातेपुते गावचे 'श्री गिरिजापती महादेव मंदिर' (ज्याला स्थानिक पातळीवर गौरीहर मंदिर म्हणूनही ओळखले जाते) हे मध्ययुगीन स्थापत्यकलेचा आणि भक्तीचा एक अद्भूत नमुना आहे. हे मंदिर केवळ एक धार्मिक स्थळ नसून नातेपुते शहराचा सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक कणा आहे. प्राचीन काळात या परिसराला 'शंकरपठण' म्हणून ओळखले जायचे, जे या भूमीचा भगवान शिवशंकरांशी असलेला जुना संबंध दर्शवते.

गौरवशाली इतिहास आणि पार्श्वभूमी
सोलापूर गॅझेटियरमधील ऐतिहासिक नोंदींनुसार, या मंदिराची निर्मिती बहामणी सुलतानशाहीच्या काळात साधारण इ.स. 1350 च्या सुमारास झाली. त्यानंतर 14 व्या शतकाच्या उत्तरार्धात बहामणी वजीर मलिक सुंदर यांनी या गावाचे एका मोठ्या व्यापारी बाजारपेठेत रूपांतर केले.

या मंदिराचा इतिहास एका ऐतिहासिक घटनेशी देखील जोडलेला आहे. मुघल सम्राट औरंगजेबाचा मुलगा शहजादा अंजुमशाह याने जेव्हा जवळील शिखर शिंगणापूर येथील मंदिरावर हल्ला केला, तेव्हा प्रसिद्ध 'शंभू महादेव यात्रा' सुरक्षेच्या कारणास्तव खाली नातेपुते येथील गिरिजापती मंदिरात स्थलांतरित करण्यात आली होती. इ.स. 1735 पर्यंत ही यात्रा येथेच भरत असे. गिरिजापती महादेव (गिरिजाशंकर) हे संपूर्ण महाराष्ट्र, विशेषतः पश्चिम महाराष्ट्र आणि मराठवाड्यातील अनेक मराठा आणि इतर समाजातील कुळांचे 'कुलदैवत' आहे.

वास्तुकलेचे वैशिष्ट्य: मंदिराचा किल्ला
हे मंदिर पाहताना एखाद्या भव्य किल्ल्याचा भास होतो. मंदिराच्या संरक्षणासाठी चारही बाजूंनी सुमारे 20 फूट उंच काळ्या दगडांची मजबूत तटबंदी (तटबंदी) उभारण्यात आली आहे. मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वाराजवळ 15 पायऱ्या चढून गेल्यावर एक भव्य दुमजली मुखमंडप (प्रवेश कमान) लागतो, ज्याला सुंदर नक्षीकाम केलेले दगडी खांब आहेत. या मंडपाच्या वरच्या मजल्यावर 'नगारखाना' असून, आजही रोज पहाटे 5:30 वाजता येथे पारंपरिक नगारा वाजवून काकड आरतीची सुरुवात केली जाते.

मंदिराच्या विस्तीर्ण आतील आवारात तीन अवाढव्य दगडी दीपमाळा आहेत. असे म्हटले जाते की, पूर्वीच्या काळी जेव्हा अमावस्या, पौर्णिमा किंवा श्रावणी सोमवारी या दीपमाळा प्रज्वलित केल्या जायच्या, तेव्हा त्यांचा प्रकाश शिखर शिंगणापूरच्या डोंगरावरूनही स्पष्ट दिसायचा. मंदिराच्या गर्भगृहात भगवान शिव, माता पार्वती (गिरिजा) आणि बाल गणेश यांची अत्यंत दुर्मिळ आणि देखणी एकाच पाषाणातील मूर्ती विराजमान आहे.
उत्सव आणि पर्यटन माहिती

मंदिराचा सर्वात मोठा उत्सव म्हणजे वार्षिक 'चैत्र उत्सव' (चैत्र शुद्ध पंचमी ते अष्टमी), जो मार्च किंवा एप्रिल महिन्यात येतो. या चार दिवसांच्या यात्रेत पुणे, सातारा आणि सोलापूर जिल्ह्यातून लाखो भाविक दर्शनासाठी येतात. याशिवाय पवित्र श्रावण महिन्यात दर सोमवारी येथे विशेष अभिषेक आणि महापूजा केली जाते.

कसे पोहोचावे?: हे मंदिर नातेपुते गावाच्या मध्यभागी राज्य महामार्ग 70 (SH70) जवळ आहे. नातेपुते हे माळशिरसपासून 18 किमी, साताऱ्यापासून 65 किमी आणि सोलापूर शहरापासून 141 किमी अंतरावर आहे. पुणे, सातारा आणि सोलापूर येथून नातेपुतेसाठी थेट एसटी (ST) बसेस उपलब्ध आहेत. नातेपुते बस स्थानकावरून मंदिरासाठी अवघ्या 5 मिनिटांत ऑटो-रिक्षा मिळतात.