Election Commission Denies RTI On AI Software; Cites Trade Secret | News
निवडणूक आयोगाने 'विशेष सखोल पुनरीक्षण' (Special Intensive Revision) प्रक्रियेत मतदार याद्यांमधील त्रुटी शोधण्यासाठी वापरलेल्या सॉफ्टवेअरबद्दलचा तपशील देण्यास नकार दिला आहे.
'हिंदुस्तान टाइम्स'च्या वृत्तानुसार, माहिती अधिकारांतर्गत (RTI) विचारलेल्या प्रश्नाला उत्तर देताना आयोगाने म्हटले आहे की, ही माहिती 'व्यापारी गुपिते' (trade secrets) आणि 'बौद्धिक संपदे'शी (intellectual property) संबंधित असल्याने ती सार्वजनिक केली जाऊ शकत नाही.
मतदार याद्यांमधील त्रुटी शोधण्यासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) किंवा 'मशीन लर्निंग'चा वापर केला गेला होता का, यावरही आयोगाने कोणतीही स्पष्टता दिलेली नाही.
निवडणूक आयोगाची ६ प्रश्नांवरील उत्तरे:
१. सॉफ्टवेअरचे नाव आणि व्हर्जन: आयोगाने 'व्यापारी गुपिते' (trade secrets) आणि 'बौद्धिक संपदा' (intellectual property) यांचे कारण देत, माहिती अधिकार कायद्याच्या (RTI Act) कलम ८(१)(ड) अंतर्गत, सॉफ्टवेअरचे नाव आणि व्हर्जन उघड करण्यास नकार दिला. मात्र, 'एसआयआर' (SIR - System for Electoral Roll) प्रक्रियेसाठी कोणतेही नवीन सॉफ्टवेअर विकसित किंवा खरेदी केलेले नाही, असे आयोगाने स्पष्ट केले.
२. सॉफ्टवेअरद्वारे त्रुटींची आपोआप ओळख पटवली जाते का: आयोगाने याचे थेट उत्तर दिले नाही. त्यांनी या प्रश्नाला 'स्पष्टीकरणाची मागणी' असे संबोधत माहिती अधिकार कायद्याच्या कलम २(फ) चा संदर्भ दिला.
३. एआय (AI) किंवा मशीन लर्निंगचा वापर: मतदार यादीच्या छाननीमध्ये एआय, मशीन लर्निंग किंवा प्रेडिक्टिव्ह ॲनालिटिक्सचा वापर केला जातो का, यावर आयोगाने कोणताही खुलासा केला नाही.
४. चुकीच्या नोंदी चिन्हांकित (flag) होण्यापासून रोखण्यासाठी उपाय: या विषयावर आयोगाने कोणतीही माहिती दिली नाही.
५. चिन्हांकित नोंदींची पडताळणी: आयोगाने माहिती अधिकार कायद्याच्या कलम ८(१)(जी) चा संदर्भ दिला. तसेच, मतदार यादी तयार करण्याची आणि त्यात सुधारणा करण्याची कायदेशीर जबाबदारी संबंधित विधानसभा मतदारसंघाच्या 'निवडणूक नोंदणी अधिकाऱ्याची' (Electoral Registration Officer - ERO) असते, असेही आयोगाने नमूद केले.
६. सॉफ्टवेअरद्वारे नावे आपोआप काढून टाकली जातात का: आयोगाने स्पष्ट केले की, मतदार यादीत नावे समाविष्ट करण्याबाबत किंवा काढून टाकण्याबाबतचे निर्णय संबंधित मतदारसंघाचे निवडणूक नोंदणी अधिकारी (ERO) घेतात; हे निर्णय तथ्ये आणि नोंदींवर आधारित असतात. या प्रक्रियेत सॉफ्टवेअरची नेमकी भूमिका काय असते, याबद्दल आयोगाने कोणतीही विशिष्ट माहिती दिली नाही.
दोन निवडणूक आयुक्तांचे एका अधिकाऱ्याच्या कामकाजावर प्रश्नचिन्ह
दोन दिवसांपूर्वी, माहिती अधिकार (RTI) कार्यकर्ते लोकेश के. बात्रा यांना माहिती अधिकार कायद्यांतर्गत मिळालेल्या उत्तरातून असे समोर आले की, निवडणूक आयुक्त सुखबीर सिंग संधू आणि विवेक जोशी यांनी २९ जुलै रोजी कॅबिनेट सचिव टी. व्ही. सोमनाथन यांना स्वतंत्र पत्रे लिहिली होती. या पत्रांमध्ये त्यांनी उपनिवडणूक आयुक्त मनीष गर्ग यांच्या कामकाजाबाबत प्रश्न उपस्थित केले होते.
दोन्ही आयुक्तांनी अधिकाऱ्यांमधील कामाच्या वाटपाशी संबंधित एका आदेशावर आक्षेप घेतला. त्यांनी नमूद केले की, हा आदेश निवडणूक आयोगाच्या मंजुरीशिवाय जारी करण्यात आला होता. माहिती अधिकाराद्वारे मिळालेल्या कागदपत्रांनुसार, कॅबिनेट सचिवालयाने स्पष्ट केले की, ही पत्रे संपूर्ण निवडणूक आयोगाच्या वतीने केलेली अधिकृत तक्रार नव्हती. परिणामी, स्वतः कोणतीही कारवाई करण्याऐवजी, कॅबिनेट सचिवालयाने या तक्रारी मुख्य निवडणूक आयुक्त ज्ञानेश कुमार यांचे कार्यालय आणि कार्मिक व प्रशिक्षण विभागाकडे (DoPT) पाठवल्या आहेत.
SIR वर यापूर्वीही प्रश्नचिन्ह उपस्थित; दावा - 2 निवडणूक आयुक्तांनी नोंदवले आक्षेप
२५ सप्टेंबर: 'द इंडियन एक्सप्रेस'ने दिलेल्या वृत्तानुसार, दोन निवडणूक आयुक्तांनी १० महिन्यांच्या कालावधीत आयोगाचे निर्णय आणि कार्यपद्धतींवर किमान १४ वेळा आक्षेप नोंदवले होते. यामध्ये मतदार यादीच्या डेटावरील नियंत्रण आणि अधिकाऱ्यांपासून माहिती लपवून ठेवण्यासारख्या मुद्द्यांचा समावेश होता. २६ सप्टेंबर: निवडणूक आयोगाने एका निवेदनात स्पष्ट केले की, मनीष गर्ग यांच्या कामाच्या वाटपाबाबतचा आदेश कधीही लागू करण्यात आला नव्हता आणि आयटी (IT) विभागावरील त्यांचे पर्यवेक्षण काढून घेण्यात आले नव्हते. ३ ऑक्टोबर: काँग्रेस नेते जयराम रमेश यांनी मनीष गर्ग यांची भूमिका आणि आयोगाच्या आयटी प्रणालीशी संबंधित बाबींवर प्रश्न उपस्थित केले. २१ ऑक्टोबर: माहिती अधिकारांतर्गत (RTI) मिळालेल्या माहितीनुसार, दोन निवडणूक आयुक्तांची पत्रे मंत्रिमंडळ सचिवालयाकडे (Cabinet Secretariat) पोहोचली होती आणि त्यानंतर ती संबंधित प्राधिकरणांकडे पाठवण्यात आली होती. मात्र, या पत्रांमधील नेमकी मजकूर माहिती उघड करण्यात आलेली नाही.