देशातील शिक्षण क्षेत्राला नवी दिशा देणारे शिक्षणमहर्षी, पद्मश्री पुरस्कार विजेते आणि बिहार तसेच त्रिपुराचे माजी राज्यपाल डॉ. ज्ञानदेव यशवंतराव (डी. वाय.) पाटील यांचे मंगळवारी कोल्हापुरात वृद्धापकाळाने निधन झाले. ते 90 वर्षांचे होते. सोमवारी रात्री त्यांची प्रकृती खालावली होती. बुधवारी शासकीय इतमामात त्यांच्यावर अंत्यसंस्कार होणार असल्याची प्राथमिक माहिती मिळाली आहे. शिक्षण, आरोग्य, क्रीडा आणि समाजसेवा या क्षेत्रांत भरीव योगदान देणाऱ्या डॉ. डी. वाय. पाटील यांच्या निधनाने राज्यासह देशभरातून शोक व्यक्त केला जात आहे. ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांपर्यंत दर्जेदार उच्च शिक्षण पोहोचवण्याचा त्यांनी आयुष्यभर ध्यास घेतला. साध्या शेतकरी कुटुंबातून शिक्षणविश्वातील मोठे नाव 22 ऑक्टोबर 1935 रोजी कोल्हापूर जिल्ह्यातील आंबप येथे एका शेतकरी कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला. ग्रामीण वातावरणात वाढलेल्या डॉ. पाटील यांनी शिक्षणाच्या माध्यमातून समाजपरिवर्तन घडवून आणण्याचा संकल्प केला. त्यातून पुढे त्यांनी देशातील अग्रगण्य शैक्षणिक संस्थांचे जाळे उभारले. राजकारणातून शिक्षणाकडे वळले सार्वजनिक जीवनाची सुरुवात त्यांनी काँग्रेस पक्षातून केली.
1957 ते 1962 या काळात ते कोल्हापूरचे महापौर होते. त्यानंतर 1967 आणि 1972 मध्ये पन्हाळा विधानसभा मतदारसंघातून आमदार म्हणून निवडून आले. मात्र, पुढे सक्रिय राजकारणापासून दूर जात त्यांनी संपूर्ण लक्ष शिक्षण क्षेत्राच्या उभारणीकडे केंद्रित केले. उभारले शिक्षणाचे विशाल साम्राज्य 1983 मध्ये नवी मुंबई येथे 'रामराव आदिक इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी (RAIT)'ची स्थापना करून त्यांनी शैक्षणिक प्रवासाला सुरुवात केली. पुढे त्यांच्या नेतृत्वाखाली डी. वाय. पाटील समूहाने देशभरात शिक्षणसंस्थांचे मोठे जाळे उभे केले. आज या समूहांतर्गत कोल्हापूर, पुणे, नवी मुंबईसह विविध शहरांमध्ये डीम्ड विद्यापीठे, खासगी विद्यापीठे आणि 180 हून अधिक शैक्षणिक संस्था कार्यरत आहेत. अभियांत्रिकी, वैद्यकीय, दंतवैद्यकीय, फार्मसी, व्यवस्थापन, नर्सिंग, कृषी, आर्किटेक्चर, कायदा अशा विविध शाखांमध्ये हजारो विद्यार्थी शिक्षण घेत आहेत. राज्यपाल म्हणूनही भूषवली जबाबदारी शिक्षण क्षेत्रातील योगदानासोबतच त्यांनी घटनात्मक पदावरही काम केले. 2009 ते 2013 या कालावधीत ते त्रिपुराचे राज्यपाल होते. त्यानंतर 2013 ते 2014 या काळात त्यांनी बिहारच्या राज्यपालपदाची जबाबदारी सांभाळली. काही काळ पश्चिम बंगालच्या राज्यपालपदाचा अतिरिक्त कार्यभारही त्यांनी सांभाळला. क्रीडा आणि आरोग्य क्षेत्रालाही दिले मोठे योगदान नवी मुंबईतील जागतिक दर्जाचे डॉ. डी. वाय. पाटील स्टेडियम हे त्यांच्या दूरदृष्टीचे प्रतीक मानले जाते. या स्टेडियममध्ये आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामने, आयपीएल, फुटबॉल स्पर्धा आणि अनेक राष्ट्रीय-आंतरराष्ट्रीय कार्यक्रमांचे आयोजन झाले आहे. याशिवाय वैद्यकीय महाविद्यालये, रुग्णालये आणि आरोग्य सेवा संस्थांच्या माध्यमातून त्यांनी आरोग्य क्षेत्रातही मोठे योगदान दिले.
पद्मश्रीसह अनेक सन्मान शिक्षण आणि समाजसेवेतील उल्लेखनीय कार्याबद्दल भारत सरकारने 1991 मध्ये त्यांना पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले. याशिवाय देश-विदेशातील अनेक विद्यापीठांनी त्यांना मानद डॉक्टरेट आणि 'डी.लिट.' पदव्या बहाल केल्या. कुटुंबीयही शिक्षण आणि सार्वजनिक जीवनात सक्रिय डॉ. डी. वाय. पाटील यांच्या कुटुंबातील अनेक सदस्य शिक्षण, आरोग्य आणि सार्वजनिक जीवनात कार्यरत आहेत. त्यांचे पुत्र डॉ. संजय डी. वाय. पाटील, सतेज (बंटी) पाटील, विजय डी. वाय. पाटील, डॉ. अजिंक्य डी. वाय. पाटील तसेच कन्या डॉ. नंदिता पालशेतकर विविध शैक्षणिक आणि वैद्यकीय संस्थांच्या व्यवस्थापनाशी संबंधित आहेत. त्यांचे नातू ऋतुराज पाटील हेही सार्वजनिक जीवनात सक्रिय आहेत.
डॉ. डी. वाय. पाटील यांच्या निधनाने शिक्षण क्षेत्रातील एका युगाचा अंत झाल्याची भावना व्यक्त होत असून ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांसाठी उच्च शिक्षणाची दारे खुली करणाऱ्या त्यांच्या कार्याची कायम आठवण राहणार आहे. हेही वाचा… महाराष्ट्रात धर्मस्वातंत्र्य कायदा लागू: का होतोय विरोध? धर्मांतरावर लगाम की धार्मिक स्वातंत्र्यावर गदा? काय आहेत नव्या कायद्याच्या तरतुदी! वाचा सविस्तर महाराष्ट्र राज्याच्या विधिमंडळात अर्थसंकल्पीय अधिवेशनात मंजूर करण्यात आलेला आणि राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांच्या अंतिम मंजुरीनंतर 30 जुलै 2026 रोजी राजपत्रात (गॅझेट) प्रकाशित झालेला 'महाराष्ट्र धर्मस्वातंत्र्य कायदा, 2026' आता राज्यात अधिकृतपणे लागू झाला आहे. राजकीय वर्तुळात आणि सर्वसामान्यांमध्ये याला 'धर्मांतर-विरोधी कायदा' किंवा 'लव्ह जिहाद कायदा' असेही म्हटले जाते. हा कायदा केवळ एक कायदेशीर दस्तऐवज नसून, त्याचे राज्याच्या सामाजिक, धार्मिक आणि राजकीय पटलावर दूरगामी परिणाम होणार आहेत. हा कायदा नेमका काय आहे, त्याची अंमलबजावणी कशी होईल, कायद्यात पळवाटा किंवा त्रुटी काय आहेत आणि यावरून नेमका वाद का पेटला आहे, हेही जाणून घेणे महत्त्वाचे आहे.